De crisis verklaard: Staatssteun

Het kabinet heeft een paar keer hard ingegrepen

Niets normaler in tijden van economische crisis dan ondernemers en vakbonden die samen optrekken en de overheid om hulp smeken voor hún bedrijf of hún bedrijfstak. De heersende leer is, dat de overheid daar niet op in moet gaan.

Een crisis immers leidt tot heilzaam uitmesten van de economie. Zwakke bedrijven, achterlijke productiemethoden en slechte marketingconcepten er uit, en na de crisis met de krachtige ondernemingen die overblijven, opgeruimd verder.

Was het maar zo simpel. Iedere crisis sleept ook bedrijven mee waar eigenlijk niets mis mee is, maar die als toeleverancier van zwakke broeders, of als slachtoffer van tijdelijk ingestorte markten ten onder gaan. Natuurlijk komt er ooit weer herstel, maar misschien is er dan wel een in potentie levensvatbare bedrijfstak voorgoed weggevaagd.

Het kán dus soms nuttig zijn wel een bedrijf of sector in nood door de winter te helpen. Het kan ook gemotiveerd worden door de gedachte dat al te snelle en harde saneringen de werkloosheid rampzalig hoog opdrijven.

Riskant
Maar riskant is het wel. Wie weet wat er kan overleven? De ervaringen met gerichte steun zijn dubieus, ook de Nederlandse belastingbetaler verspilde in de vorige grote crisis - begin jaren tachtig - miljarden aan het in stand houden van tenslotte toch ten dode opgeschreven concerns. Maar toch. Het ooit zwaar gesteunde concern Stork is nu weliswaar opgesplitst, maar het stond er al heel lang weer goed bij. En de Nederlandse scheepsbouw, berucht steungeval van toen, is nu zelfs de op een na grootste scheepsbouwsector van Europa. Achteraf valt uiterst moeilijk vast te stellen of dat dankzij de steun van toen is.

Generieke steun
Moderne industriepolitiek probeert daarom aan het dilemma ‘welke bedrijven of sectoren steunen we?’ te ontkomen door zogenoemde generieke steun. Zo steekt de Nederlandse overheid geld in het subsidiëren van onderzoek- en ontwikkelingswerk, onverschillig in welke sector.

Dat die keuze tegenwoordig gemaakt wordt heeft veel te maken met de ervaringen van de jaren tachtig, maar ook met de toepassing van Europese regels. De Europese verdragen kennen al vanaf 1957 beperkingen op het geven van staatssteun (nu art.87 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap ), maar het heeft lang geduurd voor de Europese Commissie daar echt werk van durfde maken. Nu is het doodnormaal.

Kroes
De mededingingscommissaris, momenteel de Nederlandse Neelie Kroes , die ongewenste kartels en zo het bedrijfsleven op de huid zit, bestrijdt ook ongewenste staatssteun. Ongewenste, want net zo min als nationaal is op Europees niveau alles verboden. Hulp voor nieuwe bedrijfsvestigingen in zwakke regio’s (daar is zelfs Europees geld voor), hulp aan kleine bedrijven, er kan best nog wat. Maar het moet niet te gek worden.

De Europese Commissie voert al jaren een soms bittere strijd met lidstaat Polen tegen Poolse steun voor het in standhouden van weinig concurrentiekrachtige scheepswerven aan de Oostzee. Kroes nam ook meteen stelling toen de Franse regering een al te nationalistische koers leek te varen bij het steunen van de automobielindustrie. Maar belangrijker, zij wijst de nu allerwegen in de belangrijke autoproducerende landen opgetuigde overheidssteun aan die sector niet categorisch af. Dat zou ook vreemd zijn, behalve voor extreme marktpuristen. Niet-Europese concurrenten krijgen enorme staatshulp.

Rechters
Naarmate de crisis voortschrijdt, zullen de grenzen van dit staatssteunbeleid ongetwijfeld nog verder getest worden. Maar het omgaan daarmee bestaat ruime ervaring. Als de Commissie steun afwijst weet zij hoe zo te argumenteren dat de kans op winst voor de Europese rechters in Luxemburg het grootst is. Krijgt zij gelijk, dan moet het steungenietende bedrijf de ten onrechte ontvangen bedragen terugbetalen aan het steungevende land. Desnoods kan de Commissie ook nog een dwangsom vragen als de betrokken regering bij het terugeisen in gebreke blijft. Die moet dan worden opgebracht door de schatkist, dus de belastingbetalers, van het land in kwestie.

Dat is heel anders met het steunen van de financiële sector. De Europese Unie heeft in haar lange bestaan nooit te maken gehad met een financiële sector in volle crisis. De diepe recessie van begin jaren tachtig ging banken en verzekeraars in essentie voorbij, en toen de Noord-Europese landen tien jaar later getroffen werden door lokale bankencrises maakten zij nog geen deel uit van de EU en hoefden dus nergens voor in Brussel te rade te gaan.

Bankencrisis
Sinds afgelopen najaar woedt echter een bankencrisis van ongekende omvang in tal van lidstaten, die door de ene regering na de andere is aangepakt met nationalisaties, verschaffing van extra vermogen en soms (in Nederland ten behoeve van ING) met nog veel geavanceerdere financiële instrumenten. De Europese Commissie zag zich genoopt om in oktober 2008 allerijl regels te geven voor deze voor haar bijna onbekende vormen van staatssteun. Dat het eenvoudigweg verbieden ondenkbaar was, was wel duidelijk.

De Commissie mag nog zo graag staatssteun bestrijden, ze zal niet graag de reputatie krijgen dat ze hele economieën naar de ondergang helpt door een zuiver-in-de-leer anti-steunbeleid. Intussen zijn de toen gemaakte regels alweer aangevuld en hebben de eerste tests in de praktijk plaats. Kroes, die als goede Eurocommissaris ‘het land dat zij het beste kent’ (in haar geval dus Nederland)’ niet spaart heeft de ingenieuze ING-steun in studie genomen en wil meer informatie over de spoednationalisatie annex massieve tijdelijke herfinanciering van Fortis Nederland en ABN Amro. Dat worden spannende tijden voor de gespecialiseerde juristen.

En vervolgens voor de zo langzamerhand steeds zeldzamere niet door de overheid gesteunde banken.