door
Syp Wynia
13 okt 2010
Balkenende diende Nederland ruim acht jaar (3.006 dagen)
Vandaag is de laatste dag van Jan Peter Balkenende als premier. Dat lange premierschap had hij te danken aan een briljante tactische manoeuvre tijdens zijn eerste lijsttrekkerschap. En aan enig geluk bij de latere verkiezingen. Maar het vierde lijsttrekkerschap was er een teveel
Er zijn talloze jongere Nederlanders die zich geen andere premier kunnen herinneren dan Jan Peter Balkenende (CDA). Wellicht is een premier in hun ogen een persoon zoals Balkenende.
Maar eigenlijk is Balkenende een atypische premier. Niet charismatisch, geen klassieke machtspoliticus. Meer een tussenpremier, die tegen alle verwachtingen in acht jaar kon aanblijven. Omdat hij wel drie keer de verkiezingen won.
De vierde keer dat Balkenende CDA-lijsttrekker was bleek er echter een teveel.
Machtstrijd
De vrijwel onbekende gereformeerde Zeeuw Jan Peter Balkenende kwam op 1 oktober 2001 uit een machtstrijd binnen zijn partij verrassend tevoorschijn als fractievoorzitter, politiek leider en aanstaand lijsttrekker.
Dat Balkenende in de zomer van 2002 vervolgens zomaar premier kon worden was het resultaat van een briljante tactische manoeuvre. Hij nam het advies van zijn adviseurs over om met Pim Fortuyn, de nieuwe politieke entrepreneur van dat moment, een niet-aanvalsverdrag te sluiten.
Gedeisd
Waar de hele Nederlandse politiek, de SP een beetje uitgezonderd, Fortuyn collectief aanviel, hield Balkenende zich gedeisd. Hij gooide de CDA-lijn om, door in januari 2001 afstand te nemen van de tot dan toe officieel onomstreden ‘multiculturele samenleving’.
In het kielzog van Fortuyn viel hij voluit de paarse coalitie aan, die op dat moment acht jaar had geregeerd en van plan was om door te gaan.
Grootste
Het CDA kwam in 2002 voor het eerst sinds 1989 weer als grootste uit de verkiezingen tevoorschijn. Balkenende ging regeren met de VVD en de politieke erfgenamen van de inmiddels vermoorde Fortuyn.
Nadat die laatsten er een potje van hadden gemaakt, won Balkenende in 2003 weer de verkiezingen. Ook met dank aan de nieuwe lijsttrekker van de PvdA, Wouter Bos. Die dreigde de verkiezingen te winnen, waarop in reactie de centrum-rechtse kiezers zich achter Balkenende schaarden.
Winnaarsgeluk
Dat winnaarsgeluk had Balkenende nog eens in 2006, toen de VVD met zichzelf overhoop lag en Wouter Bos in een voortijdige overwinningsroes fouten maakte.
Balkenende wist toen al, dat nog een keer verkiezingen winnen en wederom premier worden een brug te ver zouden kunnen zijn.
Een Europese topbaan kon een uitweg bieden: voor hemzelf en voor het CDA.
Balkenende maakte in februari van dit jaar vervolgens een grote fout. De Brusselse baan was niet doorgegaan en toch ging hij nog eens voor het lijsttrekkerschap. Het CDA halveerde op 9 juni. De liefde van de partij voor de leider was meteen over.
Verdiensten
De verdiensten van Balkenende liggen vooral in zijn eerste kabinetten. Hij leidde die niet altijd even overtuigend, maar er kwam wel veel tot stand. De toegang tot uitkeringen werd moeilijker gemaakt, er kwam een nieuwe zorgverzekering, de immigratie werd verstrakt en de overheidsfinanciën werden in toom gehouden.
Zo vol als het regeerprogramma in de jaren 2002-2006 was, zo leeg was die in het laatste kabinet met PvdA en ChristenUnie. Ook Balkenende koos voor een pas op de plaats.
Dooddoeners
Ondanks zijn lange premierschap heeft Jan Peter Balkenende nooit helemaal boven zichzelf uit weten te stijgen. Hij bleef een beetje de jeune premier, die al teveel in dooddoeners sprak.
Buiten Nederland genoot hij meer aanzien dan in eigen land. Daar deed hij ook zelf zijn best voor. Door er een halszaak van te maken dat de Nederlandse bevolking niet ten tweede male in een referendum de Europese Grondwet kon afwijzen. Door er alles aan te doen om te mogen aanzitten bij de G-20. Door een onderzoek naar zijn betrokkenheid bij ‘Irak’ langdurig tegen te houden.
Toen hij vervolgens dat onderzoek maar zelf liet doen, viel na publicatie daarvan binnen anderhalve maand ook zijn vierde kabinet.
Authenticiteit
Balkenendes kracht was, zeker in het begin, zijn imago van authenticiteit. Dat imago liep gaandeweg butsen op. Waar hij eerder de multiculturele samenleving had afgewezen, ging hij die vervolgens weer omarmen. Hij presenteerde zich aanvankelijk als hervormer, maar maakte onder druk van zijn partij in 2006 een draai naar ‘investeren’. Zijn eigen waarden- en normen-agenda bleek een lege huls.
Bij zijn afscheid van het premierschap staat Jan Peter Balkenende weliswaar te boek als een van de langstzittende premiers, maar niet als een van de beste.
Het zou kunnen zijn dat de geschiedenis hem wat meer eer gunt. Dat moet dan zijn op basis van de jaren 2002-2006. Zijn laatste kabinet zal hem zeker geen ereplaats in de geschiedenisboekjes bezorgen. Dat kabinet was er ook een teveel.