Balkenende beleefde vermoedelijk zijn laatste top
Nederland is sinds 2005 een normaal land binnen de Europese Unie. Vóór de Nederlandse afwijzing van de Europese Grondwet in dat jaar was Nederland inschikkelijk. Een partner die als vanzelfsprekend met alles akkoord ging. Het referendum over de Grondwet veranderde dat.
Vertrekkend premier Jan Peter Balkenende personifieerde de kritischer houding van Nederland op vergaderingen van Europese regeringsleiders. Dat uitte zich nog het best toen de Nederlandse bijdrage aan de Europese begroting in 2005 met 1 miljard euro daalde na een strijd van Balkenende en toenmalig VVD-minister Gerrit Zalm.
Balkenende beleefde donderdag zijn vermoedelijk laatste top. Aangenomen mag worden dat bij de volgende ontmoeting van regeringsleiders, op 14 september, Nederland een nieuwe regering heeft en dus ook een nieuwe premier.
IJsland
Tot het laatst toe is de demissionair CDA-premier kritisch gebleven. Dit keer ging het om de toetreding van IJsland tot de Unie. Een zaak die snel geregeld kan zijn, want IJsland is al lid van de Europese Economische Ruimte en heeft al tal van Europese regelingen doorgevoerd.
Maar Balkenende waarschuwde zijn collega's alvast dat Nederland de voortgaande onderhandelingen zal blokkeren als IJsland geen werk maakt van de terugbetaling van de 1,3 miljard euro die Nederland heeft voogeschoten aan spaarders bij de IJslandse bank Icesave.
Hoofdstuk 9 van alle hoofdstukken die een nieuwe lidstaat moet doorakkeren voordat het lidmaatschap in zicht komt, gaat over financiële zaken en dat hoofdstuk biedt volgens Balkenende de mogelijkheid om op de rem te trappen als de IJslanders hun verplichtingen jegens Nederland niet nakomen. De Britten, die ook nog geld van IJsland tegoed hebben, zouden ook iets dergelijks van plan zijn.
Geen letter
Opvallend is wel dat van de kritische voetnoot van Balkenende, geen letter in de officële raadsconclusies van de top van donderdag is te vinden. Uitzonderingsposities van landen worden daarin doorgaans wel vermeld. Zo staat er bijvoorbeeld wel in dat Tsjechië zich het recht voorbehoudt om geen heffingen op financiële producten in te voeren, een ander onderwerp waarover de regeringsleiders zich bogen.
Balkenende wijdde op zijn - vermoedelijk laatste - Brusselse persconferentie veel woorden aan de strenge begrotingsregels en het verbeterde begrotingstoezicht waarover eensgezindheid bestaat. Zondaars à la Griekenland zullen het bezuren, want er komen sancties. Welke sancties dat zijn, blijkt wel pas in oktober als voorzitter Herman van Rompuy van de Europese Raad van Regeringsleiders met zijn speciale werkgroep voor budgetdiscipline klaar is.
Maar ook dan is houdbaarheid van het Europese welvaartsmodel nog lang niet verzekerd, gaf ook Balkenende toe. Veel lidstaten beschikken niet over pensioensystemen die ook straks, als de vergrijzing toeslaat, betaalbaar zijn. Daar zit het echte gevaar voor de Europese financiën.
Zorgenkind Spanje
Maar politiek is korte baanwerk. De Europese regeringsleiders zijn nu al maanden bezig om het vertrouwen van de financiële markten in Europa terug te winnen. Dat gaat heel moeizaam. Op dezelfde middag dat de regeringsleiders in Brussel dubten over vertrouwenwekkende teksten, gonsde het op de financiële markten dat Europa’s nieuwste zorgenkind Spanje een beroep zou doen op het Europese reddingsfonds van 750 miljard euro. Het zou gaan om liefst 250 miljard euro.
Maar het land had nog diezelfde ochtend voor 3,5 miljard euro aan obligaties geplaatst. De Europese leiders hadden voor de zekerheid al laten uitlekken dat resultaten van zogenoemde stresstests van banken vanaf juli allemaal openbaar worden. Dit om de markten te tonen dat ze niets te verbergen hebben en dat bijvoorbeeld de Spaanse geldnood niet is te vergelijken met die in Griekenland.
Sanering
Dat land kreeg donderdag overigens een goed rapport van de Europese Commissie, de Europese Centrale Bank en het Internationaal Monetair Fonds: Griekenland is goed bezig met de sanering van de overheidsfinanciën.
De regeringsleiders kondigden verder een stortvloed aan maatregelen aan, waarvan nog maar moet worden afgewacht wat er van terecht komt. Zo wordt geschermd met een bankenheffing, een heffing op financiële transacties, het aanpakken van de derivatenmarkten, zoals passende maatregelen tegen de 'kredietverzuimswaps', en EU-toezicht op kredietbeoordelaars. Voordat het echt zo ver is, heeft Nederland vast allang een nieuwe premier.
Humeur
Of zijn collega's Balkenende na acht jaar zullen missen, is de vraag, maar de Nederlandse diplomaten in Brussel wel. Die waren altijd in hun nopjes met een premier die ondanks nachtelijke vergaderingen altijd zijn humeur behield. Dat kon van zijn voorganger Wim Kok niet gezegd worden.