door
Syp Wynia
28 jun 2010
Beatrix moet voorzichtig manoeuvreren rond de formatie
Waar koningin Beatrix vroeger nog tamelijk eigengereid de kabinetsformatie kon leiden, is die ruimte kleiner geworden. Er wordt meer op haar gelet. Ook omdat haar politieke opvattingen omstreden zijn geworden
Koningin Beatrix heeft
afgelopen weekend besloten het advies van de vorige kabinetsinformateur, de
VVD’er Uri Rosenthal, niet op te volgen. Die had geadviseerd een of twee
informateurs van PvdA- en/of VVD-huize het Binnenhof op te sturen. Beatrix deed
dat niet. Na urenlange beraadslagingen met haar naaste adviseur,
vice-presisdent van de Raad van State Herman Tjeenk Willink, besloot ze Tjeenk Willink zelf tot informateur te benoemen.
Onderkoning
Tjeenk Willink maakte
namens de Koningin bekend dat zij tot zijn benoeming was gekomen omdat zij er
niet van beticht wil worden voor de ene of de andere coalitie te opteren. Dat
mijnenveld laat zij dus aan Tjeenk Willink, die er om dezelfde reden alle
belang bij had om zich als een onpartijdige onderkoning te profileren en niet als
de PvdA’er die hij (ook) is.
De kwestie van de schijn
van partijdigheid doemt vooral op bij de voorkeurkeuzes van Mark Rutte van de
VVD voor een kabinet van VVD, PvdA en CDA (eventueel met D66) en die van Job
Cohen voor een Paars-pluskabinet (VVD, PvdA, D66, Groenlinks). Anders gezegd:
Rutte wil met het CDA, Cohen juist niet – maar wel met zijn linkse vrienden van
D66 en GroenLinks.
Paars
Maar waarom is de Koningin
toch zo bang om voor partijdig te worden versleten? Eerder was ze dat immers
niet. Het klassieke voorbeeld wat dat betreft is 1994, toen zij na een eerste
mislukte poging om tot een paars kabinet te komen de PvdA’er Wim Kok op eigen
gezag opdracht gaf maar eens een regeerakkoord te schrijven. Zo geschiedde en Paars
kwam er alsnog.
De afgelopen 16 jaar is
de politieke rol van de Koningin steeds minder onomstreden. De manoeuvre met
Kok riep al vraagtekens op. Tien jaar geleden riep D66-leider Thom de Graaf op
om de Koningin haar positie in de regering te ontnemen.
Signalen
Wat vaak wordt vergeten,
is dat de Koningen en haar kinderen ook voortdurend politieke signalen afgeven.
Dat was vroeger niet zo’n probleem, omdat er over die kwesties politieke
consensus bestond, of in ieder geval werd gedaan alsof dat zo was.
Er rustte daardoor
feitelijk een taboe op de Europese eenwording, op de ontwikkelingshulp, op de
immigratie, integratie en islam. Beatrix belichaamde zo’n beetje de consensus
over die onderwerpen en versterkte zodoende het taboe.
Hofhouding
Nu de opvattingen van de Koningin
politiek omstreden zijn geworden, neemt daarmee tegelijkertijd haar ruimte om
min of meer eigenmachtig op te treden bij kabinetsformaties af. De Koningin
loopt op eieren, meer dan ooit. Vandaar dat ze niet zelf peilt hoe het nu
verder moet, maar haar adviseur namens haar de wei instuurt. Daartoe moest die
wel eerst gedepolitiseerd worden.
Tjeenk Willink is immers geen informateur als
PvdA’er, maar als vice-president van de Raad van State. Als lid van de hofhouding,
zou je ook kunnen zeggen.