Informateur Ruud Lubbers heeft het CDA, de VVD en de PVV gevraagd om informeel met elkaar te gaan praten. Het CDA heeft daaraan dit weekend gehoor gegeven. Voor de VVD is deze coalitie de meest voor de handliggende coalitie. Omdat de meeste stemmers van de VVD voorstander van een rechts kabinet zijn.
Establishment
Ook de meeste CDA-kiezers willen een rechts kabinet. Waarom? De verloren zetels van het CDA gingen immers voornamelijk naar de PVV en de VVD. Weliswaar wil het CDA-establishment geen coalitie met de PVV. Het is links, en wil daarom het liefst een linkse coalitie. Voor deze groep maakt het niet eens zo veel uit of het CDA ook aan zo'n links kabinet deelneemt.
De CDA-leiders zijn namelijk te beschouwen als belanghebbenden. Omdat ze via nevenfuncties bij clubs voor ontwikkelingshulp, milieu en vluchtelingenhulp belang hebben bij het behouden van de miljardensubsidies uit Den Haag. Dit blijkt ook uit een onderzoek van De Telegraaf naar het linkse establishment van het CDA.
Niet het belang van de partij, maar de particuliere belangen staan bij het linkse establishment van het CDA centraal.
Afbraak
De conclusie moge duidelijk zijn: het establishment van het CDA en sommige regionale kaders van het CDA corresponderen niet met de kiezers van het CDA. Dit kan tot verdere afbraak van het CDA leiden. Is er een uitweg? Ja, er is een uitweg voor het CDA.
De PvdA van Job Cohen blokkeert de vorming van een middenkabinet. Hierdoor geeft Cohen Maxime Verhagen een onweerlegbaar argument om met Wilders en Rutte te gaan onderhandelen. Er kan immers geen enkel ander kabinet worden gevormd. Nood breekt wet.
Transformatie
Verhagen kan tegen het establishment zeggen: ik wil het niet, maar ik moet het wel. En wat als een deel van het establishment wegloopt? Dat is geen probleem zolang de kiezer niet wegloopt. De electorale sfeer is aan het transformeren. En dat geldt niet alleen voor het CDA, maar ook voor andere partijen.
Met dit feit moet elke politieke leider rekening houden: de conservatieven worden conservatiever en de progressieve partijen worden progressiever.
Modellen
De vraag is nu hoe de partijen tot een overeenkomst kunnen komen. Er zijn dan, formeel gezien, drie mogelijke modellen:
1. Met Wilders
Er wordt een kabinet gevormd waarin Wilders ook zitting neemt. In dit geval geeft Wilders een deel van zijn vrijheid van meningsuiting vrijwillig op. Hij kan en mag niet meer vrijelijk over een aantal onderwerpen spreken.
Want alles wat Wilders vanaf dat moment beweert, heeft een statelijke betekenis en implicatie. Nationaal en internationaal zullen de uitspraken van Wilders telkens tot gedonder leiden. Er bestaat immers een duidelijk verschil tussen de positie van een minister en die van een Kamerlid. Een Kamerlid heeft meer vrijheid dan een minister.
Dit scenario lijkt me onwaarschijnlijk. Wilders wil, terecht, zijn vrijheid niet opgeven voor een post in het kabinet, namelijk het vice-premierschap. Hij acht de strijd tegen de politieke islam veel belangrijker dan het vice-premierschap van Nederland. Dit is een zeer te respecteren positie.
2. Zonder Wilders
Er wordt een kabinet gevormd met de PVV waarin Wilders zelf juist geen plaats neemt. In dit geval zou Wilders in de Kamer blijven. In het regeerakkoord verklaart de regering niet verantwoordelijk te zijn voor de uitspraken van Kamerlid Wilders aangaande de zaken die niet tot de kernafspraken behoren.
Is dit normaal? Ja, er worden door Kamerleden altijd uitspraken gedaan, al dan niet met een ideologisch gehalte, waarvoor de regering niet verantwoordelijk is. Het is anders als de leider van de PVV de regering vragen stelt. De PVV maakt immers deel uit van de regering.
3. Gedoogsteun Wilders
Er wordt een kabinet gevormd met steun van de PVV. Dan spreken we van een minderheidskabinet. Dit is dan het Deense model wat al zeker acht jaar perfect functioneert in Denemarken.
De economische thema's behoren dan tot het pakket waarover ook de PVV moet instemmen. Ook een aantal zaken rond immigratie zal tot het pakket moeten behoren. Een kabinet dat de steun van de PVV krijgt, kan niet voor multiculturele en immigratievriendelijke wetten kiezen. Voor alle andere thema's moet de regering naar een meerderheid zoeken.
Dit model zal voor het CDA de oplossing zijn. Wilders moet daarmee bewijzen dat zijn partij een stabiele, verantwoordelijke partij is.
Godsdienstvrijheid
En Verhagen? Hij moet bereid zijn om over de grenzen van godsdienstvrijheid te onderhandelen. Niet over de godsdienstvrijheid als zodanig, maar over de grenzen ervan. De begrenzing van grondrechten staan niet vast. Overigens zou Verhagen ook in een regering met D66 over de grenzen van godsdienstvrijheid onderhandelen: dan gaat het over thema's als euthanasie, abortus et cetera.
Linksom of rechtsom zal de formatie pas lukken wanneer de politici preciezer gaan praten. De campagne is immers voorbij.