Slavernij: wie moet wie vergoeding betalen?

Veel slaven moesten aan het werk op katoenplantages

Ik vind dat iedere Nederlander zich kan schamen voor de rol die onze voorouders in het slaventransport hebben gespeeld. We waren als land nummer drie of vier in het transport van zwarte Afrikanen naar Amerika.

Die schaamte is overigens een particulier trekje. Ik kan me goed voorstellen dat veel Nederlanders zeggen: dat is zo vreselijk lang geleden, daar heb ik part noch deel aan – maar ik zit met mijn gereformeerde genen nu eenmaal zo in elkaar dat ik me wel schaam, zij het slechts een beetje.

Blanke slaven
Want het kan altijd erger. Ik zou me bijvoorbeeld als Duitser pas echt schamen voor wat mijn voorouders nog maar zo kort geleden hebben uitgevreten. Mijn sympathie voor Duitsers is dan ook flink toegenomen nadat Duitsland de eigen geschiedenis aan een grondig onderzoek heeft onderworpen, en als gevolg daarvan diep door het stof is gegaan. Dat vind ik beter dan de manier waarop Japanners met de oorlog omgaan. Die zien zich door Hiroshima en Nagasaki meer als slachtoffers dan als daders.

Ten aanzien van het Zeeuwse en het Amsterdamse aandeel in de slavernij zit Nederland tussen Duitsland en Japan in. Er was niet veel discussie over, behalve dan in de kleine kring van zwarte Nederlanders en blanke Derde Wereld-types - de Hedy d’Ancona’s zeg maar. Buiten die kring heerst een schrijnend gebrek aan kennis en, erger nog, interesse.

Veel Nederlanders weten bijvoorbeeld niet dat niet Europeanen de slavernij hebben uitgevonden, maar dat die eer toekomt aan Afrikanen en Arabieren. Nog meer mensen hebben geen enkele weet van het feit dat niet alleen zwarten slaaf waren, maar dat er ook veel blanke slaven zijn geweest.

Serie
Sinds kort is dat anders, of althans: zou dat anders kunnen zijn. Dat komt door de vijfdelige serie De Slavernij die de afgelopen weken (op zondagavond, vlak na het voetbal) is uitgezonden door de NTR. Zoals emeritus hoogleraar Piet Emmer gisteren in de Volkskrant schreef ‘kan de standaard-mantra over de slavenhandel en slavernij als “het meest verzwegen stukje Nederlandse geschiedenis” in de prullenbak’.

En jawel, eindelijk aandacht voor de blanke slaven. Al in de eerste uitzending kwam een blanke Vlaardinger aan het woord wiens overgrootvader slaaf was geweest in Noord-Afrika. Presentator Daphne Bunskoek reisde naar Arabische steden en liet de plekken zien waar onze voorouders slaaf waren.

Verzwegen
Naar aanleiding van die serie is in de Volkskrant een interessante discussie losgebarsten. Drie wetenschappers, onder wie Gert Oostindie (een gerenommeerde hoogleraar geschiedenis), vonden dat te weinig was benadrukt hoe vreselijk het slavenbestaan was. Voor alle duidelijkheid: daarmee bedoelden ze niet het bestaan van blanke slaven maar van de zwarte – wat ik me kan voorstellen, want er zijn heel veel meer zwarte dan blanke slaven geweest. Op hun artikel reageerde de eerder genoemde Piet Emmer, die de serie verdedigde.

Ik heb vier van de vijf uitzendingen gezien en ben het grotendeels met Emmer eens. Mede dankzij de serie kunnen we eindelijk beginnen met het verwerken van dit ‘meest verzwegen stukje Nederlandse geschiedenis’.

Tabaksplantage
Wel heb ik twee kanttekeningen. Een in de lijn van Oostindie en een die daar haaks op staat. Ik heb me behoorlijk geërgerd aan de vergelijking van de slaven van vroeger met werknemers van nu, die nu te weinig betaald krijgen. Kom op, Polen en Roemenen die vrijwillig als laagbetaalde aspergeplukkers werken - dat is toch iets totaal anders dan de zwarte Afrikaanse slaven op de Braziliaanse suiker- of Amerikaanse tabaksplantages?

Dan het tweede punt. Dat maak ik met Zelfportret als neger van Martin Schouten uit 2006 als vertrekpunt. Dat boek sprak me aan, mede omdat Schouten een aantal onderwerpen aanroert waarover ook ik veel heb geschreven (zoals de vraag wat we aan moeten met het feit dat zwarten in IQ-tests consequent lager scoren dan blanken). Het boek heeft naar mijn smaak ook veel te weinig aandacht gekregen.

Jamestown
Zo ging Schouten naar Jamestown in het Amerikaanse Virginia, waar in 1619 een Zeeuws schip de eerste zwarte slaven afleverde. Ik weet niet helemaal zeker of dat echt de eersten waren, want in de NTR-serie - die op mij een doorwrochter indruk maakte - werd gesteld dat de eerste slaven door onze voorouders werden vervoerd naar Noord-Oost-Brazilië, om daar op de suikerplantages te werken. Maar dit terzijde.

Schouten spreekt in Jamestown op bedeesde toon een Afro-Amerikaan aan en zegt dat Schoutens voorouders vermoedelijk verantwoordelijk zijn geweest voor het slaventransport van Afrika naar Amerika. Daarop zegt de Afro-Amerikaan tegen Schouten, die op het punt staat om door het stof te gaan (ik breng het even in mijn eigen woorden): wat vreselijk aardig van uw voorouders! Anders had ik nog in Afrika gezeten en nu ben ik in de Hof van Eden, in Amerika.

Arabieren
Dat vind ik een invalshoek die in de televisieserie niet had mogen ontbreken. Slavernij is een vreselijke bladzijde in de menselijke geschiedenis, maar het is niet alleen de 'white men’s burden'. Het is een gedeelde ballast: ook Arabieren en zwarte Afrikanen moeten zich eens gaan schamen voor hun eigen bijdrage aan de slavernij.

En je kunt het omdraaien. Voor de afstammelingen van zwarte Afrikaanse slaven is het misschien een 'godsend' geweest dat ze in Amerika of Europa terecht zijn gekomen. Ja, ook Surinamers en Antillianen. Inderdaad, ‘hun’ voorouders zijn schandalig behandeld door ‘mijn’ voorouders maar inmiddels leven ze veel beter, rijker en vrijer dan wanneer hun voorouders in Afrika waren gebleven.

Absurd
Daarom ook is het idee van een schadevergoeding voor Surinamers en Antillianen absurd. Al is het alleen maar vanwege dit punt: wie zou die schadevergoeding eigenlijk moeten krijgen? Alleen de Surinamers en Antillianen met een donkere huid, of ook zij met een lichtere tint?

In de tv-uitzending zat een verstandige Surinaamse verzamelaar van slavenboekjes, die terecht zei dat de meeste Surinamers en Antillianen in Nederland niet alleen afstammen van slaven, maar ook van slavenhouders - en dat het dus veel verstandiger is om over het wij-zij-geruzie heen te stappen. Zo’n schadevergoeding zou bovendien een bizarre berekening opleveren.

Vleespotten
In de eerste plaats zou je moeten nagaan welk aandeel van de welvaart in de Amsterdamse grachtengordel, Middelburg of Zierikzee valt te herleiden tot de slavenhandel. Daarover verschillen de meningen van deskundigen al sterk. Dan zou je moeten uitrekenen hoeveel geld Surinamers en Antillianen ‘ons’ schuldig zijn, omdat wij hen in staat hebben gesteld vanuit het straatarme en keiharde Afrika via Amerika naar de vleespotten van Nederland te komen.

En als we dan toch aan het rekenen zijn: hoeveel zijn die andere vruchten van de slavernij (zoals jazz en blues) ons waard?

Dat wordt dus een rekensom met een hoog nattevinger-gehalte. Ik denk dat het verstandig is om - wanneer je allerlei fictieve getallen van elkaar gaat aftrekken - die som op nul te laten uitkomen.