Een demonstratie om de Armeense genocide te herdenken
Als mensen zwijgen, lijken ze op bergen: geen beweging, triomferende stilte. Turkije kent vele bergen. De VPRO zendt een reeks reportages uit die in Turkije zijn gemaakt door NOS-correspondent Bram Vermeulen.
Vermeulen is een uitstekende journalist. Een paar jaar geleden werkte hij in Zuid-Afrika en in Mozambique waar hij verslag deed van de gewelddadigheden rond de laatste verkiezingen. Dat deed hij op een zeer onpartijdige en waarheidzoekende manier.
Cultuur
Hij is nu correspondent in Turkije. 'In Turkije' is een prachtig journalistiek werk. Daarin probeert hij zonder in achtneming van politieke correctheid alle belangrijke aspecten van de Turkse politiek en cultuur te onderzoeken. In zijn laatste aflevering ging hij op zoek naar de plekken waar Armeniërs woonden.
Armeniërs en Turkije? Dat doet ons denken aan joden en Duitsland. Helaas ervaren de meeste Turken dit niet zo. In ieder geval probeert de Turkse overheid elke herinnering aan de massamoord op Armeniërs te saboteren.
De genocide op de Armeniërs in 1915: het spreken en schrijven daarover is een strafbaar feit.
Grens
Vermeulen ging naar de voormalige Armeense gebieden in Turkije. Daar wonen nu nauwelijks Armeniërs.
Aan de grens tussen Turkije en Armenië sprak Vermeulen met een Turkse grensbewoner. Een rivier scheidt hem van Armenië. Eigenlijk vindt die Turkse man dat er cultureel gezien, een diepe verbondenheid bestaat tussen Armeniërs en Turken. De Armeense muziek is in zijn ogen verwant met de Turkse muziek. Hij vindt het jammer dat ze niet alleen door een rivier, maar ook door de geschiedenis van elkaar gescheiden zijn.
Toch spreekt hij telkens in termen van moslims en christenen. In feite hebben de Turken het nauwelijks over Armeniërs, ze spreken steeds over moslims en christenen.
Byzantijnse rijk
Op zich is dit niet onbegrijpelijk. Turkije was vroeger geen islamitisch land. Het Byzantijnse rijk werd het islamitische Turkije. De geschiedenis vormde de taal waarin slechts over moslims en christenen wordt gesproken. Daarom spreken ze nog steeds niet in termen van onze Armeniërs of Turkse Armeniërs.
Kan een Armeniër als Turk worden gezien? In een samenleving waar burgerschap centraal staat, kan dat wel. Maar uit die gesprekken blijkt dat het gebezigde vocabulaire niet vrij is van religieuze demonen.
Vermeulen gaat terecht naar Koerdische gebieden om te weten hoe de Koerden nu, bijna één eeuw na de genocide over de Armeniërs denken. Waarom de Koerden? Zij werden als gewillige beulen ingezet tegen de Armeniërs. Een Koerdische man beweert dat in zijn aderen het Armeense bloed stroomt. En dat is van zijn Armeense oma die zich tot de islam bekeerde.
Verontschuldigen
De Koerden moeten zich verontschuldigen voor het onrecht dat ze de Armeniërs hebben aangedaan, aldus de Koerdische man. Ze traden in dienst van het Ottomaanse rijk omdat hun de bezittingen en grond van de Armeniërs waren beloofd.
Deze Koerd weet dat het niet om de moslims en christenen gaat. Het zijn nu immers de moslims, de Turken, die de Koerden onderdrukken. Zij worden niet gemarteld of vermoord door de christenen, maar door de eigen moslims. Zouden de Turken ook op deze manier over de Armeense genocide kunnen denken?
Verbazing
Bram Vermeulen gaat naar een stad waar vóór de genocide voornamelijk Armeniërs woonden. Nu woont er slechts één Armeense man, die ruim 90 jaar oud is.
Terecht kijkt Vermeulen met verbazing naar deze stad: geen teken van Armeniërs. Maar er is ook geen teken te vinden van de Grieken in Constantinopel. In Turkije liggen dode steden onder de levende steden. De dode steden moeten worden vergeten en niet herdacht is de tirannieke wijsheid.
Turkije leeft zonder serieuze morele bekommernis om zijn imperialistische verleden. Vermeulen praat daarom met een onderwijzer. Deze man legt hem uit dat hij de officiële geschiedenis moet doceren, anders wordt hij ontslagen. Zou Turkije de genocide erkennen, dan bestaat het gevaar dat de Armeniërs terugkomen, om hun bezittingen, grond, en dus ook de steden opeisen. Ook dit is volgens de onderwijzer een officiële lezing van een mogelijke toekomstige geschiedenis.
Strafbaar
Het stellen van vragen over deze geschiedenis is in Turkije een strafbaar feit. Toch zijn er wel Turken die zich bekommeren om hun geschiedenis en verleden. Daarom wordt de officiële geschiedenis met behulp van Wetboek van Strafrecht beschermd.
Tenslotte gaat Bram Vermeulen naar de enige levende Armeniër in dit onherbergzame gebied. Op een bergtop woont de oude man die wellicht ook nog de genocide heeft overleefd. Het is een ontroerend moment als Bram Vermeulen eindelijk die magische figuur ontmoet, de oude Armeniër.
Ze kijken elkaar aan. De stilte spreekt zonder te spreken.
De oude man zwijgt als een berg. Dat is precies de geschiedenis van Turkije. Het grote zwijgen.