Shirin Nesrat en haar acteurs bij het filmfestival in Venetië
Democratie, mensenrechten en tolerantie zijn krachteloze begrippen als ze niet gepaard gaan met cultuurkritiek. Cultuurkritiek is hard, maar noodzakelijk. In een samenleving waar de tirannie een verinnerlijkt fenomeen is, functioneert een democratische rechtsorde niet.
De Arabische storm zal pas in een bruisende lente veranderen als de Arabische intellectuelen cultuurkritiek durven te uiten.
Wie kritiek heeft op de eigen cultuur beledigt, tart en vernedert de eigen afkomst. Europeanen namen in de 19e eeuw de geschieden van hun taal, politiek, wetenschap, religie en kunst voortdurend onder vuur.
Democratie functioneert pas als door een proces van ontwaarding en herwaardering alle mogelijke officiële lezingen van de geschiedenis, de natuur en de mens zijn bevraagd. Democratie leeft bij de gratie van de instabiliteit van alle verhalen. En dit is wat ontbreekt in de islamitische en Arabische cultuur.
Koranverzen
De Iraanse kunstenares Shrin Neshat (1957) is een briljante cultuurcriticus. In 2003 maakte zij foto’s van vrouwelijke lichamen waarop zij (kritische) Perzische teksten liet aanbrengen.
Theo van Gogh en Ayaan Hirsi Ali gingen later een stap verder: ze projecteerden koranverzen op naakte lichamen. Dit werd niet erg gewaardeerd door moslimfanatici. Waarom zijn de teksten zo belangrijk in de islam? Waarom willen deze kunstenaars de islam tarten met teksten?
De oorspronkelijke islam kende een absoluut verbod op afbeeldingen. Dan blijft alleen tekst over. De heiligheid van de tekst, waarbij ook de letters zich buigen voor Allah, wordt ernstig aangetast als de letters op een absoluut verboden fenomeen terecht zouden komen: het naakte lichaam van vrouw. De vrolijke dans van letters op het naakte (zichtbare) lichaam van vrouw moet in de ogen van moslimfanatici per definitie een satanische zaak zijn.
Speelfilm
Shrin Neshat woont en werkt in de Verenigde Staten. In 2009 maakte zij haar eerste speelfilm. Op dat moment gingen miljoenen Iraniërs de straat op voor meer democratie en vrijheid.
In die zomer werd ook de Groene Beweging van Iran geboren. Zanan-e bedun-e mardan (Vrouwen zonder man), is een prachtige speelfilm en dwong internationaal respect en waardering af.
In de zomer van 1953 plande de CIA in Perzië de operatie Ajax, die de nationaal liberalistische regering van Mohammad Mosaddegh moest omverwerpen. Bij deze operatie werd een rampzalige doctrine geïntroduceerd: de installatie van dictaturen in ontwikkelingslanden ter bestrijding van de Sovjet-Unie.
Verontschuldigen
Decennia later zou de Amerikaanse regering bij monde van president Bill Clinton zich verontschuldigen voor dit beleid, waarbij Verenigde Staten wereldwijd ten koste van het democratische verlangen van volkeren actieve steun boden aan lokale tirannen.
‘Vrouwen zonder man’ speelt tegen de achtergrond van de door CIA gesteunde staatsgreep tegen Mosaddegh. Aanvankelijk mislukte de staatsgreep. Dat het daarna toch een succes werd, had niet met de CIA maar met de aanhang van de Sjah zelf te maken. Bovendien moeten we niet vergeten dat premier Mosaddegh niet een erg daadkrachtige en slimme politicus was.
Maar in deze film gaat het om vrouwen: de ene pleegt zelfmoord, de andere is een hoer, weer een andere vrouw is de gefrustreerde echtgenote van een generaal, en ten slotte gaat het om vrouwen die in het web van religieuze kringen of linkse kringen verkeren. Dit is niet alleen maar het Iran van 1953. Zie Egypte, Syrië, Tunesië of Libië!
Handlanger
Niet de vrouw maar de achterlijke - in dit geval - islamitische cultuur is de echte handlanger van de duivel. De vrouwen worden geminacht en soms ook gemarteld. Zij bezitten geen macht.
In 1953 stonden drie politieke krachten tegenover elkaar: monarchisten onder leiding van het leger, links en de liberaal-nationalisten. De film laat zien dat alledrie de bewegingen redelijk verlicht waren.
Ze hadden moeten samenwerken om de voorwaarden te scheppen voor een democratische samenleving. Tijdens deze politieke tragedie zien we de opkomst van een religieuze, islamitische man. Dit type man zal een paar decennia later een onnavolgbare geestelijke vernieling aanrichten, die haar weerga in het moderne Perzië niet kent: de islamitische staat.
Enigma
Muziek en vrouw worden de symbolen van de strijd, het enigma van de-islamisering van Perzië. Het is een prachtige film, terecht bekroond met een Zilveren Leeuw op het filmfestival van Venetië. Dit is kunst, en ook nog zonder de subsidie van een staat.
Waar blijft nou die Arabische radicaal-kritische kunstfilm over vrouwen in de islam, over minderheden zoals Joden en christenen in de islam en over de verlichte afvalligen in de islam?
Deze noodzakelijke cultuurkritiek blijft voorlopig uit, omdat de Arabische of islamitische kunstenaars en intellectuelen zich nog moeten bevrijden van het neokolonialistische discours van de Europese marxisten over Israël, armoede, Amerika en andere grote flauwekul. Maar Shirin Neshat is al bevrijd.
Ook de christenen hadden in het begin moeite met vrouwelijkheid. Daarover woensdag meer. Maar vanavond zendt Film 1 zonder staatssubsidie 'Vrouwen zonder man’ uit.