Bos is nu partner van de accountants- en consultantsgroep KPMG
Drs. W.J. Bos (1963). Minister van Financiën van 22 februari 2007 tot 23 februari 2010. Lid van de PvdA. Econoom en politicoloog.
Met zichtbaar optimisme begon Wouter Bos aan zijn ministerschap in het vierde kabinet-Balkenende, waarvan hij ook een van de vicepremiers was. Ondanks een voor zijn PvdA tegenvallende verkiezingsuitslag in 2006 die hem, de partijleider, niet het gehoopte premierschap bracht, en ondanks de moeizame formatie.
Overschot
'Het kabinet heeft grote plannen,' schreef Bos in zijn eerste Miljoenennota, die voor het jaar 2008. Daar zou geld voor zijn, want de economie was na de recessie van begin jaren 2000 snel hersteld. Er was zelfs zoveel geld dat in de regeerperiode 2007-2011 de collectieve sector (Rijk, lagere overheid, sociale fondsen) jaar op jaar een overschot zou kunnen laten zien.
In 2011 zou dat zijn opgelopen tot 1 procent van het bruto binnenlands product structureel – dus afgezien van tijdelijke gunstige of ongunstige conjunctuureffecten.
De overheidsschuld zou dalen tot het laagste niveau in decennia.
Als onderdeel van het Regeerakkoord werd voorgesteld om ouderen met een aanvullend pensioen die op hun 65ste zouden ophouden met werken extra te laten bijdragen aan de AOW. Dit voornemen leidde jaren later tot het akkoord tussen vakcentrales en werkgevers over het verhogen van de AOW-leeftijd.
Trendmatig
Bos kondigde aan het trendmatige begrotingsbeleid van zijn voorgangers voort te zetten. Dat wil zeggen dat inkomsten en uitgaven afzonderlijk van elkaar worden bekeken, en het overheidstekort of -overschot niet van belang is als het binnen zekere grenzen blijft.
Maar nu werd begroot op basis van een gemiddelde jaarlijkse economische groei van 2 procent. Iets meer dan de 1,75 procent volgens de ‘behoedzame’ groeiraming van het Centraal Planbureau (CPB), maar dat presenteerde de door Jan Peter Balkenende (CDA) geleide coalitie van CDA, PvdA en ChristenUnie als een verbetering ten opzichte van de praktijk van Bos’ voorganger Gerrit Zalm. Die bouwde meevallers in door steeds de behoedzame raming als uitgangspunt te nemen, terwijl de economie meestal wat meer groei vertoonde.
Bovendien werd de zogenoemde signaalwaarde aangescherpt. In Zalms laatste periode gold dat er zou moeten worden bezuinigd als het tekort de 2,5 procent overschreed. Het nieuwe kabinet legde de grens bij 2 procent, in de verwachting dat zoiets niet aan de orde zou komen.
Het liep heel anders. In de Miljoenennota voor 2009, uit september 2008, was sprake van ‘onrust op de financiële markten’ en werd op gezag van het CPB teruglopende groei bij stijgende inflatie voorzien. Een paar maanden later spoelde de crisis over Europa.
Het Centraal Planbureau herzag zijn prognose voor 2009 tot de voorspelling dat er een diepe recessie op komst was, met desastreuze effecten op de economie en de werkgelegenheid.
Het kabinet greep snel in. Dat werd trouwens in Europees verband aangemoedigd. Alle lidstaten van de Europese Unie (EU) zouden, zo spraken ze onderling af, de dreigende recessie met stimuleringsmaatregelen moeten aanpakken.
Maatregelen
Eind november 2008 en begin januari 2009 werden maatregelen aangekondigd, en het Regeerakkoord werd aangevuld met een Aanvullend beleidsakkoord. Voor 2009 trok het kabinet ruim 3 miljard euro uit voor aanvullende maatregelen om de economie te stimuleren, voor 2010 ruim 4 miljard.
Het ging onder meer om het op gang houden van de woningbouw, het naar voren halen van geplande infrastructuurwerken, maatregelen om de financiële positie van kleine bedrijven te vergemakkelijken en de mogelijkheid om WW-geld te benutten om bij tijdelijke onderbezetting van bedrijven ontslagen te voorkomen.
Bovendien werd besloten dat de verwachte stijging van de werkloosheidsuitgaven in weerwil van de begrotingsregels niet zou hoeven te worden gecompenseerd door bezuinigingen.
Het overheidssaldo (berekend volgens de Europese EMU-norm) zou naar verwachting in 2009 omslaan in een tekort van 3,8 procent van het bruto binnenlands product.
Het maatregelenpakket droeg daar iets aan bij, maar de bulk van de stimulering kwam voort uit het voluit laten werken van het trendmatig begrotingsbeleid en het voor kennisgeving aannemen dat de signaalwaarde werd gepasseerd.
Volgens het ministerie van Financiën betekende dat een impuls van 60 miljard euro in de jaren 2009 en 2010.
En het hielp. Bovendien bleek het CPB de gevolgen van de recessie te hebben overschat. De gevreesde werkloosheidsexplosie bleef uit. Niettemin bleek het tekort moeilijk in de hand te houden, onder meer doordat het in andere opzichten in 2009 nog veel erger werd.
Najaar 2009 ontaardde de onrust op de financiële markten in een bankencrisis die ook voor Nederland ingrijpende gevolgen had. Met steun van premier Balkenende besloot Bos om het Nederlandse bedrijf van het in grote problemen geraakte Belgisch-Nederlandse bank- en verzekeringsconcern Fortis over te nemen. Fortis had net een groot deel van ABN AMRO in handen gekregen.
Ook werd een faciliteit geopend om andere financiële instellingen zonodig, en tegen een forse vergoeding, bij te springen. Daarvan maakten onder meer ING gebruik.
In het jaar 2009 nam de Nederlandse overheidsschuld toe met 101 miljard euro, waarvan 63 miljard werd veroorzaakt door de nationalisering van ABN AMRO en andere steunmaatregelen. Bos was door zijn doortastendheid de held van de dag.
Parlementaire enquête
Pas later kwam de kritiek, vooral op het achteraf informeren van de Tweede Kamer over de in grote haast beklonken, enorme transacties. Voorjaar 2012 culmineerde dat in het rapport van de parlementaire enquêtecommissie-De Wit.
Die verweet Bos niet alleen dat hij de Tweede Kamer te laat en te weinig informatie had verstrekt, maar onder meer ook dat hij geen vergunning had moeten geven voor de overname en opsplitsing van ABN AMRO, dat hij buitenlandse gegadigden voor de overname van ABN AMRO tijdens de Fortis-debacle zou hebben afgeweerd en dat hij wel erg veel zou hebben betaald voor de bank. Al erkent de commissie ‘het grote belang van financiële stabiliteit’, en ook dat er terecht is ingegrepen.
Bos wees de verwijten van de hand. De enquêtecommissie constateert overigens ook dat de Tweede Kamer weinig kritisch was en niet altijd hoofd- en bijzaken goed scheidde.
Volgens CBS-berekeningen is het tekort van de collectieve sector in 2009 ten slotte uitgekomen op 5,6 procent van het bruto binnenlands product.
Heroverweging
Dat de oplopende tekorten niet houdbaar waren, zag ook Bos in. In de begroting 2010 schreef hij in verband daarmee: ‘Niets doen is geen optie.’ Namens het kabinet kondigde hij een ‘brede heroverweging’ van de uitgaven aan. Ambtelijke werkgroepen kregen de opdracht om per beleidsterrein mogelijke bezuinigingen te bedenken.
In februari 2009 al lag er een rapport dat was opgesteld onder leiding van Bos’ secretaris-generaal Ronald Gerritse over de ‘mogelijkheden voor ombuigingen, stabilisatie en intensiveringen’. Dat leidde wel tot interne onderhandelingen in de coalitie, maar verder tot weinig vergaande besluiten.
Intussen bleef de begroting 2010 nog gericht op stimuleren, in de verwachting dat de recessie dat jaar voorbij zou zijn.
Europese afspraken over het terugdringen van de overal oplopende begrotingstekorten gaven daarvoor ruimte. Nederland hoort bij de landen die volgens die afspraken in 2013 het tekort weer op maximaal 3 procent van het bruto binnenlands product moeten brengen.
Overigens heette het in het communiqué daarover van de gezamenlijke EU-ministers van Financiën dat daarbij rekening diende te worden gehouden met de stand van de conjunctuur.
De uitwerking van de bezuinigingsplannen heeft Bos niet meer als politicus meegemaakt. Op 20 februari 2010 viel het vierde kabinet-Balkenende omdat de PvdA zich keerde tegen verlenging van de militaire missie in Afghanistan.
Bos verliet de politiek en werd partner van de accountants- en consultantsgroep KPMG, waar hij tevens voorzitter is van de adviesgroep Healthcare (gezondheidszorg). Hij was op dat moment twaalf jaar beroepspoliticus.
Cum laude
De zoon van de directeur van een christelijke ontwikkelingsorganisatie groeide op in een rechtzinnig hervormd, politiek progressief milieu.
Na zijn twee simultaan en cum laude aan de Vrije Universiteit te Amsterdam voltooide studies begon hij in 1988 bij olieconcern Koninklijke Shell. Voor Shell werkte hij in Roemenië, Hongkong en Londen.
Voorjaar 1998 stelde hij zich op suggestie van een prominent partijlid kandidaat namens de PvdA voor de Tweede Kamer en werd hij verkozen. Hij was al lid van de partij sinds 1982. In de Kamer hield Bos zich onder meer bezig met belastingen en volksgezondheid.
Van 2000 tot 2002 was hij in het tweede kabinet-Kok onder VVD-minister Gerrit Zalm staatssecretaris van Financiën voor fiscale zaken.
Na de verkiezingsnederlaag van de PvdA in 2002 werd hij verkozen tot fractieleider en lijsttrekker van zijn partij.