Desi Bouterse pleegde in 1980 een staatsgreep
De republiek Suriname is nog steeds niet in staat om in het reine te komen met haar verleden. Terwijl een militaire rechtbank in Paramaribo zich boog over de berechting van de verdachten van de Decembermoorden uit 1982, nam het parlement van Suriname een Amnestiewet aan om te voorkomen dat de daders van deze misdrijven kunnen worden bestraft. Hoofdverdachte van deze misdrijven is de president van Suriname.
Hij is bij democratische verkiezingen gekozen. Anders dan in 1980 pleegde Desi Bouterse in 2010 geen staatsgreep. Hij kwam nu via de stembus aan de macht. De verkiezingen zijn eerlijk verlopen.
Strafzaak
Op 11 mei besloot de krijgsraad in Suriname om de strafzaak tegen de verdachten van de Decembermoorden op te schorten. De schorsing duurt totdat er volgens de rechter duidelijkheid is of de Amnestiewet in strijd is met de Grondwet. De Surinaamse Grondwet bepaalt immers dat er geen inmenging mag plaatshebben in een lopende strafzaak.
President Bouterse organiseerde in Paramaribo een verzoenings- en eenheidsbijeenkomst. De Surinaamse regering pretendeert verzoening te kunnen bewerkstelligen door het aannemen van deze Amnestiewet.
Wat is het internationale referentiekader voor een verzoeningsproces? Voldoet de Surinaamse regering aan de internationaalrechtelijke traditie op het gebied van verzoening?
Artikel
Over deze vragen schreef ik een uitvoerig artikel voor het rechtswetenschappelijk tijdschrift Nederlands Juristenblad (NJB). Hieronder plaats ik slechts de conclusies en de antwoorden die ik op basis van een vergelijkend onderzoek heb geformuleerd.
Voor een analyse van feiten en normen die voorafging aan deze conclusies, verwijs ik u naar mijn artikel in het NJB. Nogmaals, de vraag is of het amnestiebesluit van president Bouterse tegen de achtergrond van het internationale recht en de internationaalrechtelijke traditie op het gebied van waarheids- en verzoeningscommissie rechtsgeldig zou kunnen zijn.
Drie scenario’s
Op dit gebied zijn er drie scenario’s denkbaar:
1. Een amnestiebesluit kan tijdens een politieke transitie onder leiding van de Verenigde Naties (VN) tot stand zijn gekomen. De VN kunnen dan met een rapport van een Waarheidscommissie genoegen nemen. In zo’n geval kan een vreedzame overgang uit een extreem gewelddadige situatie prevaleren boven strafrechtelijke vervolging van daders van mensenrechtenschendingen. Hier kunnen we denken aan een ideologische of etnische burgeroorlog waarbij door beide partijen misdaden tegen de menselijkheid zijn gepleegd, maar geen genocide. Vrede krijgt in een dergelijke situatie voorrang. In Suriname is daarvan geen sprake. Al enige tijd kent Suriname een democratisch regime met de daarbij behorende periodieke verkiezingen. Er is geen sprake van een gewelddadige situatie of een overgangsperiode waarin voornamelijk naar vrede en stabiliteit wordt gestreefd. Het Surinaamse Amnestiebesluit valt volledig buiten deze categorie.
2. Een Waarheids- en Verzoeningscommissie naar het model van Zuid-Afrika kan zeker rekenen op internationale sympathie. In dit geval moet de Surinaamse wetgever een onafhankelijke commissie in het leven roepen, met vergaande strafvorderlijke bevoegdheden, om achter de waarheid te komen in ruil voor amnestie. Dan zou president Bouterse in het openbaar voor de commissie moeten verschijnen om de volle waarheid over de Decembermoorden te openbaren. Doet hij dit, dan kan hij in aanmerking komen voor een amnestiebesluit. Anders zal hij zich blootstellen aan strafrechtelijke vervolging. Maar de oprichting van zo’n commissie ligt in Suriname niet voor de hand. Er is geen enkele noodzaak. In Zuid-Afrika werd de commissie opgericht tijdens de politieke transitie om op een vreedzame wijze in het reine te komen met het verleden en tegelijkertijd een einde te maken aan wraakgevoelens en mogelijke eigenrichting. Ook hiervan is geen sprake in Suriname, want het land is al decennialang een democratische rechtsorde. Theoretisch zou president Bouterse echter met een commissie naar het model van Zuid-Afrika eerder kans maken op de rechtsgeldigheid van de amnestiebesluiten. Maar Bouterse heeft geen belangstelling om in de openbaarheid te biechten over de Decembermoorden.
3. Het amnestiebesluit van president Bouterse komt eigenlijk overeen met de besluiten die zijn voorgangers - generaals van juntaregimes - hebben genomen. Al die besluiten zijn nationaal en continentaal (bij het Inter-Amerikaanse Hof voor de Rechten van de Mens) ongeldig verklaard. Het wordt simpelweg onaanvaardbaar geacht dat een oud-dictator zichzelf en zijn handlangers strafrechtelijke immuniteit verleent. Zie het lot van generaal Jorge Videla uit Argentinië. Hij is al door een Argentijnse rechtbank veroordeeld wegens het plegen van misdaden tegen de menselijkheid.
Een Waarheids- en Verzoeningscommissie wordt niet bedacht om daders te plezieren.
Ingebed
Een Waarheids- en Verzoeningscommissie die amnestie kan verlenen, is ingebed in een politieke overgangsperiode, om via waarheid en verzoening een brug te kunnen slaan tussen het misdadige verleden en een democratische toekomst.
Suriname en Bouterse zijn dus nog niet af van de Decembermoorden. President Bouterse wil niet alleen ongestraft blijven, maar hij wil ook de waarheid rond de Decembermoorden verdoezelen.
In de Speciale Editie Ons Suriname voert de redactie van Elsevier u langs alle hoogte- en dieptepunten van de veelzijdige relatie tussen Suriname en Nederland.
Bestel hier
Met amnestiewet gaat Bouterse vrijuit voor de Decembermoorden, terwijl zijn veroordeling nabij leek. Nieuw dieptepunt voor Suriname, dat een isolement riskeert
Lees het commentaar van Gerlof Leistra: Amnestiewet: Suriname is moreel failliet