De diepe afgrond van onze democratie

Lukt het liberalen en socialisten verder te denken dan de eigen belangen?

De schuldencrisis raakt de fundamenten van onze democratie. Is onze democratie in gevaar? Kan onze democratie een crisis als deze overleven?

Dit zijn vragen waarmee burgers en geleerden worstelen. Al deze vragen kunnen worden teruggebracht tot de botsing van twee belangen: het individuele (particuliere) en het collectieve (algemene) belang.

Uiteindelijk gaat het in de democratie om de verkiezingen waarbij het individu een keuze mag maken.

Woede
De democratie heeft de Griekse woede overleefd. Griekenland wordt geen Weimarrepubliek, ondanks de dreigende schaduw van het gewelddadige verleden. Het Griekse volk heeft op het laatste moment besloten om geen zelfmoord te plegen.

De Griekse individuen hebben gestemd voor een toekomst waarbij geen plaats mag zijn voor de dreiging van geweld en wetteloosheid.

De val van de democratie in Griekenland zou ernstige en onvoorspelbare gevolgen hebben gehad voor andere Europese landen. De kinderen van Aristoteles hebben voor een minder pijnlijke weg gekozen: een democratische rechtsorde. Het pathos hebben ze enigszins kunnen onderdrukken. Enigszins: meer hoefden ze niet te doen.

Emoties
De democratie vraagt aan geen enkele natie om haar eigen emoties en ervaringen weg te cijferen omwille van het behoud van het geheel. De Griekse individuen hebben een keuze gemaakt die via de rede (logos) en niet de emoties (pathos) de weg naar de toekomst moet bereiden.

Wat is eigenlijk het individu waarop de democratie drijft? Ja, ‘drijft’ - dus ook wegdrijven is mogelijk.

De keuze van Griekse individuen kunnen we het best begrijpen door de Latijnse taalcultuur. Weliswaar is een individu (individuum) een ondeelbare, onsplitsbare werkelijkheid. Het individu is een atomaire werkelijkheid. Een individu is geen dividuum - geen splitsbare, verdeelbare werkelijkheid. Maar een individu dat haar of zijn individuum absoluut wil laten gelden, kan eigenlijk geen contracten aangaan met anderen. Dat weten wij al sinds mensenheugenis.

Beloftes
Geleerden hebben aangetoond dat ook soevereine en ondeelbare atomen verbindingen aangaan met andere atomen.

Contracten aangaan en beloftes doen, dat vormt de kern van de ontwikkeling van de mens van het atomaire individu naar een noodzakelijke openheid en verbondenheid met anderen. Daarom aanvaarden wij het om onszelf op te splitsen: het dividuum is voor ieder individu de manier om te overleven.

Is dat alles? Om te overleven, moet een individu zich in verschillende stukjes en posities (op)splitsen? Liggen daaraan geen principes ten grondslag? Is opportunisme het principe dat het politieke leven bepaalt?

Duisternis
Als een individu zichzelf telkens als een afgesloten universum (een ondeelbaar individuum) voorstelt, tekent het daarmee voor de diepe duisternis van het pathos en de ondoorgrondelijke, oncommuniceerbare 'psyché'. Dat is het begin van het einde.

Waarom het einde? Omdat de atomen bewustzijn missen. Uiteraard is de mens het bewustzijn bij uitstek. Daar ligt zijn geluk en tragedie. Inderdaad, hier begint de Freudiaanse wereld.

Het individu treedt naar buiten en wordt een dividuum. Belofte, de macht van de belofte - om met Hannah Arendt te spreken - die altijd op ander is gericht, breekt het atomaire fort af waarin een individu zich bevindt. Kunnen de goden zoiets ook aan? Zouden goden het durven om van het eigen individuum naar het dividuum over te gaan?

De joodse God gaat een verbond, een contract aan met de mens. Hij deed een belofte. Daarmee trad hij op in een aanwijsbare hoedanigheid in de mensentaal. Uit deze opsplitsing van het goddelijke trok het christendom de meest radicale consequentie: God verscheen als een mens.

Draak
Ik ben de draad kwijt, zegt een lezer! Hoe zit het met de democratie?

Mijn lieve lezer, u bent de draad nog niet kwijt. Sterker nog, ik toon u hier de diepe afgrond van de democratie: de strijd tussen het onverdeelbare individu en het splitsbare individu. Deze afgrond is tegelijkertijd een zege voor de democratie en de Hellenistische, joods-christelijke beschaving.

Wat hebben de Grieken gedaan? Ze hebben er uiteindelijk voor gekozen om de crisis te overwinnen door - ondanks alle ellende en hun individuele, bijna oncommuniceerbare pijn en onzekerheid - het algemene te laten prevaleren boven het individuele van het individuum.

Superieur
En wij Nederlanders? U voelt zich toch beter dan de Grieken? Wij voelen ons superieur aan de Grieken! Zouden wij op 12 september het algemene kunnen laten prevaleren boven het individuele?

Dit kunnen we voor elkaar krijgen als de politieke partijen de komende maanden het particuliere - een fictieve optelsom van individuele belangen - durven te rechtvaardigen met een beroep op het algemene.

Socialisten
Kan de Socialistische Partij haar proletarische belangen laten rechtvaardigen door het algemene, waartoe ook de kapitalisten en de middenklasse behoren? Dit is de socialisten nog nooit gelukt in de geschiedenis van de mensheid.

Lukt het de opponenten van socialisten, de liberalen, om ‘het heilige’ individu voor het bestrijden van de crisis te laten opgaan in het algemene, waartoe ook minder krachtige mensen behoren?

Het individu is de zege en achilleshiel van de democratie.