Of je er zelf voor kiest om te vertrekken of wordt ontslagen, het is belangrijk om goed afscheid te nemen. 'Als je vertrek niet prettig is, kan dat blijven knagen.'
Natuurlijk wil iedereen wel zo'n afscheid als de uitzendmedewerker uit het reclamespotje van Tempo-Team. Een feestelijk versierde kantine, lovende speeches, collega's die een traantje wegpinken. En dat na een dienstverband van twee dagen.
Meestal verloopt het afscheid op het werk anders. En soms gaat het mis. Dat kan zijn omdat het vertrek geen leuke carrièrestap is, maar een gedwongen afscheid omdat je niet functioneert of boventallig bent. Of omdat er zo boos wordt gereageerd op de aankondiging dat je een nieuwe baan hebt dat je geen borrel durft te organiseren. Of je ziet zo op tegen het ritueel van borrel en speeches dat je maar liever met stille trom vertrekt.
'Afscheid nemen is een emotioneel proces. De meeste mensen benaderen het rationeel, maar ook als je er zelf voor kiest om weg te gaan, is het een emotionele aangelegenheid.'
Achtervolgen
Marianne Luyer, directeur van MLI Intermanagement, gaf een aantal jaren workshops waarin ze werknemers leerde hoe ze kunnen omgaan met afscheid nemen op hun werk. 'Een slecht afscheid kan je je hele leven blijven achtervolgen. Bijvoorbeeld in midlifecrisisachtige momenten, als je dingen uit je leven gaat evalueren. Als je vertrek niet prettig is, kan dat blijven knagen.' Dat ondervond ook Jan van Have.
Hij werkt sinds eind vorig jaar als commercieel manager bij de Welten Groep, een bedrijf dat opleidingen en detachering verzorgt in de ict-sector. Het afscheid van zijn vorige werkgever, ook een opleidingsinstituut, verdiende geen schoonheidsprijs. 'Ik kondigde pas vlak voordat ik vertrok aan dat ik een nieuwe baan had. Er was niemand om mijn taken over te nemen.'
De reacties op zijn vertrek waren niet begripvol, maar zelfs emotioneel: 'Ze hadden het totaal niet verwacht.' Van Have ging weg zonder officieel afscheid, zijn oude werkgever belde af en toe nog voor wat zakelijke dingen. Uiteindelijk vloeide daar toch een afscheidsdineetje uit voort.
Van Have: 'Het is goed om on speaking terms te blijven. Omdat je elkaar weer nodig kunt hebben in je verdere carrière, maar vooral omdat het goed is om iets af te sluiten.' Oefenen helpt Een goed afscheid, zowel gedwongen als uit vrije wil, is er een waarbij je zelf de regie in handen hebt. Als de keuze aan jou is, dan begint het al bij de aankondiging.
Loyaliteit
Uit loyaliteitsoverwegingen is de eerste aan wie je het vertelt je baas. Het valt aan te raden dat pas te doen als de overstap helemaal zeker is, dus na ondertekening van het contract. In deze barre economische tijden kunnen budgetten zonder aankondiging worden ingekrompen en vacatures worden ingetrokken.
Neem de baas apart en formuleer de redenen van vertrek positief. Bijvoorbeeld: 'Ik heb hier geleerd de contacten met klanten optimaal te benutten, dankzij die kennis ben ik er nu aan toe om een nieuwe stap te zetten.' Kom niet aanzetten met je ontslagbrief in de hand. Dat maakt een calculerende indruk, er is altijd nog tijd om dat te regelen.
Na de baas zijn de directe collega's aan de beurt. Vooraf oefenen, kan helpen. Hoe duidelijker je zelf de reden van vertrek voor ogen hebt, hoe beter je het kunt uitleggen. Het lijkt verleidelijk, maar een 'Beste collegae'-mail is niet geschikt om de aankondiging te doen, zelfs niet als je wordt ontslagen.
Maaike van Leeuwen (27) werkt sinds december bij Spigthoff Advocaten in Amsterdam. Daarvoor was zij werkzaam bij concurrent Allen & Overy. Zij vertelde daar aan twee collega's met wie ze goed omging dat ze aan het solliciteren was. Dat pakte goed uit - ze hielden hun mond - maar het is toch niet verstandig.
Jouw premature mededeling kan niet alleen jezelf, maar ook de collega's in een lastige positie brengen. Er zijn ruwweg twee reacties die collega's kunnen geven, zegt Marianne Luyer. 'De eerste is: je laat ons in de steek. Deze collega's zullen je niet meer uitnodigen voor vergaderingen. De andere is het tegenovergestelde. Dat zijn mensen die je de hele tijd opzoeken onder het motto "nu kan het nog". Heb begrip voor beide reacties en nodig ook gewoon die eerste categorie uit op je borrel.'
Onderschat de reacties op je vertrek niet en ga ze vooral niet bagatelliseren. Zeker niet tegenover je nieuwe werkgever. Als die vraagt hoe er op je vertrek zal worden gereageerd, denk dan niet hem ter wille te zijn door te zeggen: 'Dat zal wel meevallen.' Wie wil immers een werknemer hebben wiens vertrek onopgemerkt verloopt?
Scheiding
Als je schade kunt toebrengen aan je werkgever (denk aan concurrentiegevoelige informatie) dan kan die je na de aankondiging van het ontslag vragen om meteen te vertrekken. Niet prettig, maar lang blijven hangen, is ook vervelend.
Lukas Schmeink (35) nam begin dit jaar afscheid bij Crepa Reynders om als human resource manager te gaan werken bij Samsung Electronics Benelux. 'De periode dat je hebt verteld dat je gaat vertrekken, maar er nog wel werkt, is vreemd. Je hebt gezegd dat je van je vrouw gaat scheiden, maar je slaapt er nog wel naast.'
De laatste werkweken zijn uitermate geschikt voor het regelen van de overdracht. Meestal is er nog geen opvolger, dus kun je enkel dingen op schrift zetten. Dat is niet alleen handig voor je opvolger, het heeft ook een psychologisch effect. Marianne Luyer: 'Dan zet je nog eens op een rijtje wat je hebt bereikt.' Bovendien kan er achteraf geen discussie ontstaan omdat je een puinhoop zou hebben achtergelaten.'
Licht zelf eventuele opdrachtgevers en leveranciers in en geef door wie de nieuwe contactpersoon is. Een uitermate belangrijk regiemoment is de afscheidsborrel. Reuze-aardig als collega's die willen organiseren, maar zorg ervoor dat je inspraak hebt over de plek waar het gebeurt, over wie er komt en wie er gaat speechen.
Passend
'Passend' is volgens Luyer het sleutelwoord. 'Kijk wat passend is binnen de organisatie, en kijk wat past bij jou.' Volgens haar kun je - als je dat leuk vindt - zelfs uitpakken met een afscheidsgedicht of -brief. 'Doe vooral wat je zelf leuk vindt, je moet er zelf een goed gevoel aan overhouden.' Zeker als je bent ontslagen, is het zaak om de touwtjes in handen te houden.
Roselien Schaap is adviseur en psycholoog bij FOCUS, een loopbaan- en outplacementbureau: 'Organiseer in dat geval zeker niet iets op het werk. Ga naar een cafeetje met wat directe collega's die je per mail uitnodigt.' Geef duidelijk te kennen dat je geen behoefte hebt aan een speech, dat kan alleen maar leiden tot pijnlijke toestanden. Schaap: 'Ik heb weleens meegemaakt dat er twee mensen weggingen, de een gedwongen, de ander vrijwillig. De directeur gaf een speech, maar ging alleen in op degene die niet gedwongen weg moest. Heel gênant.'
Gaat het afscheid gepaard met heftige emoties, dan is het verstandig de borrel even uit te stellen. Denk niet: dan heb ik het maar gehad. Jij staat op zo'n avond centraal. Geef wel aan dat je het afscheid op een later tijdstip toch nog wilt vieren. Ook handig: probeer je borrel altijd te houden op de laatste dag dat je werkt. Het voorkomt verwarring ('Hè, je was toch weg?') en eindeloos gezoen met collega's ('Nu ga ik echt.')
Kleine wereld
Een goed afscheid is in de eerste plaats voor jezelf van belang. Maar dat is niet het enige. Schaap: 'Het gaat ook om de indruk die je achterlaat bij je oude werkgever en die je maakt bij je nieuwe werkgever.' Je imponeert de nieuwe werkgever echt niet door te zeggen dat je alle vakantiedagen opneemt zodat je zo snel mogelijk bij hem aan de slag kunt. Hij zal menen dat je dit, wanneer je ooit bij hem weggaat, ook zult doen.
Vakantiedagen, of een deel daarvan, kun je laten uitbetalen. Ook het meenemen van klantgegevens wekt geen goede indruk. Ook al heb je geen concurrentiebeding, het is niet chic. De meeste sectoren zijn bovendien niet groot. Van Leeuwen: 'De advocatuur is een kleine wereld, zeker in Amsterdam. Je komt elkaar toch weer tegen. Mijn oude kantoor zit maar 300 meter bij mijn nieuwe werk vandaan.' Een hartverscheurend Tempo-Team-afscheid is voor weinigen weggelegd. Met een goede regie en een beetje inlevingsvermogen kom je echter een heel eind.
Door Anouk Turkenburg
Dit artikel is eerder gepubliceerd in Elsevier Thema Carrière, mei 2003