Het is niet zo goed voor de bloeddruk maar een ander effect overtreft dat in ruime mate: koffie beschermt tegen suikerziekte. Doe nog maar een bakkie!
Dit artikel verscheen eerder in Elsevier 16 oktober 2004
Koffie is bizar. In tal van opzichten. In de eerste plaats omdat het bitter is. Mensen houden helemaal niet van bitter. Pas als ze ouder worden, leren mensen met vallen en opstaan de smaak bitter te waarderen. Dat geldt zowel voor koffie als voor bier, witlof en spruitjes, om maar enkele bittere voedingsmiddelen te noemen.
De smaak van koffie varieert bovendien van land tot land en hangt af van hoe je hem drinkt. De auteur van dit artikel moest er, om een voorbeeld te noemen, tot zijn 30ste niet aan denken om koffie zonder suiker te drinken en moet er sinds zijn 30ste niet aan denken om koffie mét suiker te drinken.
Hoe kan dat? Hoe kan het dat Amerikanen en Engelsen in onze ogen slootwater drinken en dat wij in de ogen van Italianen, die ristretto gewend zijn, net zo goed slootwater drinken?
Wel of niet?
Ook merkwaardig is dat de meeste deskundigen niet precies weten of koffie nu wel of niet gezond is. Om u werk uit handen te nemen, sloeg Elsevier de kranten van de afgelopen jaren erop na. Daar gaat-ie.
Koffie zou slecht zijn voor de bloeddruk. Koffie zou goed zijn voor het geheugen. Koffie zou de cholesterolspiegel verhogen en dus de kans op een hartaanval en hersenbloeding vergroten. Koffie zou het risico op galstenen verkleinen, de kans op een spontane miskraam vergroten, op het optreden van de ziekte van Parkinson verkleinen, op reuma vergroten. Koffie zou de stoelgang verbeteren. Koffie zou zowel meer als minder zelfmoord veroorzaken. Koffie zou de kans op een doodgeboren kind doen toenemen. En koffie zou de kans op diabetes verkleinen.
Existentieel
Wat moet je als simpele Hollander en dus als koffieleut – er is geen ander land ter wereld waar sociale interactie wordt uitgedrukt in 'bij elkaar op de koffie komen'– met deze tegenstrijdige berichten?
Dr. ir. Edith Feskens weet het ook nog niet precies. De onderzoeker bij het Centrum voor Voeding en Gezondheid van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in Bilthoven, weet wel dat de hedendaagse wetenschap de burger niet bepaald helpt bij existentiële vragen als: hoe gezond of ongezond is mijn kopje koffie? Voor kopje koffie mag ook bier, wijn of vis worden ingevuld.
Feskens: 'Te veel van mijn collega's leggen alleen maar de nadruk op de negatieve aspecten van voedingsmiddelen.' Ze neemt vis als voorbeeld. De afgelopen jaren is er vrij veel aandacht in de media geweest voor de negatieve aspecten van vis. Omdat vis in water zwemt, kan de vervuiling uit dat water zich in de vis ophopen. En omdat de meetapparatuur steeds beter wordt, kunnen we tegenwoordig elk spoortje vervuiling in een vis opsporen. En dus staan de kranten vaak vol met artikelen over de risico’s van dioxine, kwik en andere enge stoffen in vis.
Vis
Daarbij wordt vergeten dat de positieve effecten van vis vele malen groter zijn dan de negatieve. Vis is een alternatief voor vlees. Dus wie vis eet, consumeert geen verzadigde vetten en neemt in plaats daarvan de supergezonde onverzadigde vetten van de categorie omega-3 tot zich. In de ene vis zit daarvan meer dan in de andere vis, dat vertroebelt het beeld ook nog eens. Maar wie goed gaat rekenen, komt tot de conclusie dat de positieve effecten van de onverzadigde visvetten zo veel sterker wegen dan de mogelijk negatieve van dat kleine beetje vervuiling, dat je elke Nederlander zou moeten toeschreeuwen: eet meer vis.
Dat doen Feskens en haar collega's dan ook in het recente rapport Ons eten gemeten, dat het RIVM heeft uitgebracht. Feskens is trots op het verzamelde onderzoek. 'Het is een van de eerste pogingen om zowel de positieve als de negatieve aspecten van voedingsmiddelen op een rijtje te zetten en ze met elkaar te vergelijken.'
Zoiets heeft Feskens nog niet met koffie gedaan. Op verzoek doet ze een poging. Laten we met de studies naar negatieve effecten van koffie beginnen. Daar zit veel slecht onderzoek bij. Studies die bij te weinig mensen zijn uitgevoerd, resultaten die in andere studies niet bevestigd konden worden, enzovoorts. Wie alles op een rij zet, komt tot de conclusie dat het voornaamste negatieve gezondheidseffect van koffie is dat het de bloeddruk met ongeveer 10 procent verhoogt.
Bloeddruk
Dat is niet zo onlogisch. Bloeddruk is een maat voor de hoeveelheid chemische stoffen die in het bloed aanwezig zijn. In koffie zitten heel veel van die (natuurlijke) chemische stoffen. Dus heeft koffie, net als veel andere voedingsmiddelen, de neiging om de bloeddruk te verhogen. Omdat een hoge bloeddruk een van de risicofactoren voor hart- en vaatziekten (hartaanvallen en hersenbloedingen) vormt, is koffie op papier een risico voor hartpatiënten.
Maar hier wordt het al weer ingewikkeld: in de praktijk wijzen studies niet ondubbelzinnig uit dat koffieleuten meer hartproblemen hebben dan koffiemijders. En voor wie twijfelt, is er een simpel advies: drink decaf. De cafeïne in koffie (het verslavende en krachtigste bestanddeel) is als het om bloeddrukverhoging gaat, de schuldige. Dus wie het zekere voor het onzekere wil nemen, drinkt zijn koffie op de oudemannenmanier: dan weet je bovendien zeker dat je ’s nachts niet met opengesperde ogen in bed ligt.
Nicotinepleister
Tegenover dit negatieve effect staan diverse positieve effecten. Een daarvan is dat cafeïne zeker bij ouderen de concentratie en het geheugen verbetert. Er zijn inmiddels diverse studies uitgevoerd die duidelijk maken dat cafeïne (echte koffie dus) de verstandelijke vermogens ten goede komt.
Wat dat betreft, is er trouwens een amusante parallel met nicotine. Tegenwoordig moppert iedereen op roken omdat het zo ongezond is. Terecht. Maar vaak wordt vergeten dat nicotine ook positieve effecten heeft op de hersenen. Er zijn in het verleden prachtige experimenten gedaan waarbij men mensen die nog nooit hadden gerookt intelligentietestjes liet doen en ze daarna die testjes liet herhalen met een nicotinepleister op. Wat bleek, met de rookdrug in hun aderen waren ze veel slimmer. Cafeïne, dat in moleculair opzicht een ver familielid is van nicotine, heeft datzelfde effect.
Suikerziekte
Maar, zo vermoedt Feskens, zowel het licht negatieve bloeddrukverhogende effect als het licht positieve intelligentieverhogende effect van cafeïne, valt in het niet bij het belangrijkste gezondheidseffect van koffie. En dat is de bescherming tegen suikerziekte.
In 2002 ontdekten Feskens en haar collega Rob van Dam van het RIVM dit als eersten. Bij meer dan 17.000 Nederlanders uit Doetinchem en Maastricht onderzochten zij de relatie tussen de consumptie van koffie en het optreden van diabetes, suikerziekte. Die relatie bleek aanwezig en overduidelijk, in diverse opzichten. Naarmate de betreffende Maastrichtenaren en Doetinchemmers meer kopjes koffie dronken, bleken ze minder suikerziekte te hebben. Het was zelfs zo dat mensen die meer dan zeven kopjes koffie per dag tot zich namen (een beetje bikkel draait daar zijn hand niet voor om) de helft minder kans op suikerziekte hadden dan mensen die twee kopjes koffie of minder per dag dronken.
Het onderzoek van Feskens en Van Dam was goed. Dat bleek al uit het feit dat het Britse medische tijdschrift The Lancet het afdrukte. Nog interessanter dan zo’n wetenschappelijk artikel is vaak de kritiek van collega’s die erop volgt plus het verweer van de onderzoekers in kwestie. Welnu, er kwamen een stuk of vijf reacties. Een onderzoeker uit Singapore vroeg zich in The Lancet af of die Nederlanders wel rekening hadden gehouden met de consumptie van suiker. Het zou best kunnen dat mensen die niet zo heel veel koffie per dag drinken, suiker in hun koffie doen, terwijl de echte koffieleuten hun koffie op zijn allersterkst drinken.
Aardig argument, aldus Feskens en Van Dam in The Lancet, maar waar ziet u ons voor aan, collega? Natuurlijk hebben we gecorrigeerd voor de suikerconsumptie. Uit onze cijfers blijkt overduidelijk dat de relatie tussen koffie en suikerziekte niets met suiker maar alles met koffie te maken heeft.
Enkele Finse collega's reageerden dat zij iets vergelijkbaars hadden onderzocht als Feskens en Van Dam maar tot andere conclusies kwamen. Weer was het antwoord overtuigend: in Finland werd tot voor enkele jaren geleden gekookte koffie gedronken en uit allerlei soorten onderzoek blijkt dat deze zogeheten Turkse koffie in diverse opzichten minder gezond is dan de gefilterde koffie die doorgaans in de rest van West-Europa wordt gedronken.
Bescherming
Zetten we alles op een rij, dan is het simpel. Koffie is met veel gezondheidseffecten in verband gebracht. Veel daarvan zijn onduidelijk dan wel omstreden: miskramen, galstenen, enzovoort. Wel is duidelijk dat koffie niet zo goed is voor de bloeddruk en dus voor hart en bloedvaten. Veel overtuigender is inmiddels echter dat koffie beschermt tegen suikerziekte.
Vaststaat dat de positieve werking van koffie in dit verband tot 50 procent kan oplopen. Vaststaat ook dat het negatieve effect van koffie op de bloeddruk doorgaans op slechts 10 procent wordt geschat. En het is duidelijk dat de frequentie van suikerziekte en hartaanvallen elkaar in de meeste geïndustrialiseerde samenlevingen niet veel ontloopt. De conclusie is dan ook zonneklaar: de positieve effecten van koffie overtreffen de negatieve. Anders gezegd, voel u niet schuldig als u nog een kopje inschenkt.
Ten slotte, voor de liefhebbers: waar komt die gezonde werking van koffie vandaan? Welnu, het zit hem niet in de cafeïne. Sterker nog, die stof heeft juist een negatief effect op de suikerstofwisseling. Naar alle waarschijnlijkheid zit er in koffie een vitamine-achtige stof, chlorogeenzuur, die het lichaam enerzijds beschermt tegen giftige stoffen als zuurstof – het is een zogeheten antioxidant – en anderzijds een bepaald leverenzym een handje helpt.
Conclusie: iedereen die een kop koffie drinkt, krijgt deze vitamine binnen en meer bakkies betekent nog meer vitamine. Honderd procent zeker is het allemaal nog niet, we hebben het hier, om in bouwtermen te spreken, over work in progress, maar het lijkt er zo langzamerhand op dat koffie gezonder is dan in het verleden wel is aangenomen.