Nout Wellink, Jan Peter Balkenende en Wouter Bos bij aankondiging eerste staatsgreep in financiële sector (Fortis)
Financiële crises ondermijnen de economie en kunnen internationale spanningen tot gevolg hebben, tot aan oorlog toe. Daarvan is gelukkig nog geen sprake.
Maar de crisis lijkt wel veel op een slagveld. En op het slagveld worden verhoudingen zichtbaar – en opnieuw gedefinieerd.
Een crisis heeft een nawerking. Nieuwe verhoudingen tekenen zich nu al af, zowel internationaal als binnen afzonderlijke landen – ook in Nederland. Leidende politieke en principiële beginselen vallen weg of krijgen een nieuwe kans.
De bestaande verhoudingen in de wereld zijn grotendeels de uitkomst van de twee wereldoorlogen van de twintigste eeuw. Die waren weer niet los te zien van de Europese oorlogen van tweehonderd jaar geleden.
Napoleon
Tijdens de ondergang van de Franse keizer Napoleon Bonaparte in de jaren 1812-1815 werden in onderhandelingen aan de randen van het slagveld de toekomst van Europa bepaald.
De Eerste Wereldoorlog werd beslist door de tussenkomst van een nieuwe wereldmacht, de Verenigde Staten. Maar tien jaar later leidde een financiële crisis in de Verenigde Staten tot een langdurige wereldwijde economische neergang en een rabiate Oostenrijker, Adolf Hitler, kon in het getraumatiseerde Duitsland de macht grijpen.
In de nadagen van de Tweede Wereldoorlog bepaalden de Verenigde Staten en Rusland, wederom aan de rand van het slagveld, de verhoudingen en invloedssferen voor de daaropvolgende Koude Oorlog.
Failliet
Het failliet van communistisch Rusland aan het eind van de jaren tachtig maakt van de Verenigde Staten de enige resterende wereldmacht. China en India introduceerden bij stukje en beetje marktprincipes en deden daar hun voordeel mee. De Pax Americana maakte de afgelopen twintig jaar ondanks ups en downs een wereldwijde economische groei mogelijk.
En nu? De financiële crisis komt – overigens net als in 1929 - uit dezelfde Verenigde Staten die een eeuw lang de belangrijkste economische motor en militaire macht in de wereld waren en dat overigens nog wel een tijdje zullen blijven.
Maar ook zonder de oplossing te zoeken in het beantwoorden van de schuldvraag kan gesteld worden dat de Amerikaanse autoriteiten zelf erg coulant zijn geweest met het uitgeven van geld en weinig strikt zijn geweest met het in toom houden van roekeloze geldhandelaren.
Verwijt
Dat laatste verwijt kan trouwens evenzeer de Europese autoriteiten en de Europese banken treffen, want het is geen toeval dat Europa minstens zo zwaar wordt getroffen als de Verenigde Staten.
De financiële crisis is zo alomvattend en vreet zo snel door in wat tot dusver vaak als de ‘echte economie’ werd gezien, dat die crisis verhoudingen zichtbaar maakt en die wellicht voor langere tijd gaat herdefiniëren. Leidende principes en politieke voorkeuren staan ter discussie.
In Amerika stond de Republikein John McCain er een maand geleden er in helemaal niet slecht voor met het oog op de presidentsverkiezingen van 4 november. Maar McCain is in het defensief geraakt. De meest kanshebbende kandidaat voor het presidentschap in, mede door de crisis, de Democraat Barack Obama.
Kernbom
Die heeft niet alleen andere opvattingen over de overheidsfinanciën, maar ook op het vlak van de buitenlandse politiek. Zo wil Obama, anders dan McCain, snel weg uit Irak. Ook wil hij, anders dan McCain, onderhandelen met Iran over de ontwikkeling van een Iraanse kernbom. Dat raakt vitale wereldwijde kwesties als energie en de omgang met islamitisch terrorisme.
Elders in de wereld wordt de crisis in de eerste plaats als een Amerikaanse crisis gezien, wat het al lang niet meer is. In Rusland en in China, in islamitische landen, in Europa en in Latijns-Amerika komen ressentimenten boven die zowel de Verenigde Staten als leidende Amerikaanse principes als democratie en de vrije markt betreffen.
Of het verloren aanzien van Amerika beklijft, moet blijken, maar vooralsnog is dat een feit. Daarmee is niet gezegd dat andere landen in het vacuüm hebben kunnen springen. China heeft de Verenigde Staten de afgelopen jaren veel geld voorgeschoten, wordt echt niet beter van de crisis en is economisch nog maar een middelmacht. Rusland, twee maanden geleden nog agressief bezig de invloed in Georgië en Oekraïne op het westen terug te winnen, wist niets beters te doen dan de aandelenbeurs te sluiten.
Papieren tijger
In Europa werden door de crisis echte verhoudingen weer zichtbaar. Het blokkeren van staatssteun aan bedrijven door Brussel is een papieren tijger geworden, nu alle lidstaten van de Europese Unie op eigen houtje de financiële sector opkopen, geld lenen of anderszins steunen of overnemen.
Kleinere landen doen er ook niet of nauwelijks toe, al kunnen die het zich wel ongestraft permitteren, zoals Ierland als eerste deed, om de spaartegoeden bij eigen banken volledig te garanderen.
Toen Europa eind september wakker werd, gebeurde dat in de vorm van een onderonsje van de leiders van de vier grootste landen in Parijs. Daar werden ze het eigenlijk over maar één ding eens: het gezeur – vooral door Nederland en vooral toen Gerrit Zalm nog minister was – van het inperken van de overheidstekorten deed er nu even niet toe. Dat gebeurde tussen neus en lippen door, maar daarmee verviel achteloos wel een van de belangrijkste fundamenten onder de euro: het stabiliteitspact.
Echte deal
Afgelopen weekeinde was er dan weer een ingelast topoverleg, opnieuw in Parijs, nu van de 15 landen die de euro als munt hebben. De echte deal was al vooraf gemaakt, door de Franse president Nicolas Sarkozy die tevoren zowel de Duitse bondskanselier Angela Merkel als de Britse premier Gordon Brown – niet eens een euro-premier – had ontvangen.
Het plan van Brown bleek uiteindelijk leidend te zijn. Als de leiders van de niet-eurolanden deze week aanschuiven kunnen ze dat alleen maar accorderen. Verder doen ze er niet toe.
Daarmee zijn, in ieder geval op financieel en economisch gebied, de machtsverhoudingen in Europa, wellicht ten overvloede, nog eens zichtbaar geworden.
Vergadertafel
Instellingen als de Europese Commissie en het Europees Parlement, zoveel is duidelijk, doen er weinig toe als het er echt op aankomt. Europa is vooral een vergadertafel. En die vergadertafel kan, zeker als de Fransen voorzitter zijn, heel goed in Parijs staan, in plaats van in Brussel of in Straatsburg.
Het slagveld dat de crisis leidt tot een verschuiving van de macht van het kapitaal naar de macht van de staat. En dat leidt, in ieder geval voorlopig, tot een herziening van ideeën over kleine overheden en veel ruimte voor de markt.
De Amerikaanse overheidssteun aan de financiële sector verbleekt nu bij de steun van Europese landen aan hun financiële instellingen, die in de duizend en meer miljarden euro’s kan gaan lopen.
Minder solide
Dat de financiën van die staten zelf wellicht veel minder solide worden door al die overnames, steunverleningen en borgstellingen lijkt vooralsnog niemand te deren.
Intussen is het zeer onwaarschijnlijk dat de staatsgreep op de financiële sector snel zal verdwijnen. Het is een complete Umwertung aller Werte, een type beleidsomwenteling dat normaliter alleen tot stand komt in of na oorlogen of als gevolg van revoluties.
Het impliceert ook een machtsverschuiving naar de uitvoerende macht, naar de regering. De landen van de Europese Unie gaan daardoor meer lijken op autocratische landen als China en Rusland, landen waar de heersende partij of een heersende factie grote, zo niet alle economische activiteiten regisseert.
Democratie
Ook in Nederland bleek de democratie de afgelopen weken feitelijk buiten spel te staan en het is de vraag of dat niet gedeeltelijk zo blijft.
Het kabinet-Balkenende, en dan vooral premier Jan Peter Balkenende (CDA) en vice-premier Wouter Bos (PvdA), maakte zonder enige parlementaire controle vooraf verregaande internationale afspraken en stopten tot dusver voor meer dan 250 miljard euro aan inkopen en garanties in de financiële sector waarbij onder meer een derde van de bancaire sector werd overgenomen.
Dat zijn ongekende ingrepen, zowel van principiële als praktische aard, die de komende jaren ingrijpende gevolgen kunnen hebben. Alle debatten rond Prinsjesdag worden in het licht van deze ingrepen met terugwerkende kracht onbeduidende krachtmetingen van dwergen-allure.
Klimaat
Wie heeft het nog over een beetje koopkracht meer of minder, over het klimaat, over de vergrijzing, over de arbeidsmarkt, over dure energie? Alles valt in het niet bij het uitvallen van de wereldmotor en de nieuwe verhoudingen die daardoor ontstaan.
Het zal vast wel niet anders kunnen, maar voor de democratie zijn het geen hoogtijdagen. Ook in Nederland betekent een vergrote greep van de staat op particuliere activiteiten het ontstaan van een soort staatsgeleide economie, waarbij de regering het voortouw heeft en het parlement het nakijken heeft.
In brede zin maakt het slagveld van de crisis de weg vrij voor meer staat, minder particulier initiatief, minder vrije en eerlijke concurrentie, minder eigen verantwoordelijkheid – de staat borgt immers alles, ook wangedrag – een verlamde democratie, grote overheidstekorten en een gedempte, zo niet teruglopende welvaart.
Dat is niet iets om vrolijk van te worden en al helemaal niet iets om je vrolijk over te maken.