Oud-premier Ruud Lubbers: 'Stap voor stap verder'

Lubbers strijdt voor het behoud van de euro

Ondanks alle ellende blijft voormalig CDA-premier Ruud Lubbers strijden voor het behoud van de euro, die hij zelf hielp creëren. 'Wat is het alternatief?'

In november is het precies dertig jaar geleden dat CDA’er Ruud Lubbers premier werd. Net als nu woedde er begin jaren tachtig een diepe economische crisis. De rol van Europa stond, anders dan nu het geval is, niet ter discussie. Eind jaren tachtig heerste optimisme over Europa en kwam de Europese eenwording in een stroomversnelling. Lubbers blikt terug op de totstandkoming van de muntunie, die nu zo onder vuur ligt.

‘De interne Europese markt was het belangrijkste. Voor de realisatie werkte ik samen met Philips-topman Wisse Dekker in zijn hoedanigheid van voorzitter van de European Round Table of Industrialists en voorzitter Jacques Delors van de Europese Commissie. Het werd een groot succes. Daarnaast hadden we de ambitie om uit te breiden, zoals met Spanje en Portugal in 1986. En we dachten ook aan één munt. Met de val van de Berlijnse Muur in 1989 begon een nieuwe fase. De Duitse bondskanselier Helmut Kohl wilde tegelijk met de Duitse hereniging een geharmoniseerde economische politiek in Europa. Ik was dat met hem eens.

‘Tegen de Franse president François Mitterrand zei ik dat het nieuwe Europa een degelijk bestuur en een parlement nodig had. Hij vond van niet. Ik hoor hem nog zeggen: “ Monsieur Lubbers, le parlement est zéro, la Commission est zéro. Zéro plus zéro fait zéro. ” Nul plus nul, is nul. Frankrijk overtuigde Duitsland dat een goed bestuur van de unie leuk en aardig was, maar dat de eerste prioriteit de muntunie was. Zo kwam het Verdrag van Maastricht tot stand als die Unvollendete , het onvoltooide verdrag.’

Welke rol speelde het Verenigd Koninkrijk?
Ruud Lubbers: ‘De Britten wilden een uitzonderingspositie en wilden voorlopig niet meedoen aan de monetaire unie. Tegen premier Margaret Thatcher, die zich niet wilde binden aan een koppeling van de munten, zei ik: “Mevrouw, als u in een auto een veiligheidsriem omdoet, kunt u zeggen dat u minder bewegingsvrijheid hebt. Maar u kunt ook zeggen: ik rijd meer ontspannen, want ik draag een veiligheidsriem. Je gebonden weten, is niet altijd slecht voor de mens.” Dat was de enige keer dat ik haar niet binnen twee seconden hoorde antwoorden, ze had een halve minuut nodig om zich te herpakken. Ik had een goede relatie met haar, maar in mijn analyse was ik het met Kohl eens dat er één munt moest komen. Door de Britten een speciale status te geven in de Economische en Monetaire Unie van de zeventien eurolanden en tien andere Europese landen, heb ik later van John Major toch de ruimte gekregen voor het Verdrag van Maastricht.’

Waarom is het Verdrag van Maastricht niet voltooid?
Lubbers: ‘De prioriteit van de regeringsleiders lag bij uitbreiding met de Oost-Europese landen. Bovendien verdwenen Delors en ik van het Europese toneel en werd het proces van het versterken van Europa onderbroken. Tot mijn verrassing was Wim Duisenberg minder kritisch als eerste president van de Europese Centrale Bank (ECB) dan voorheen als president van De Nederlandsche Bank. De beoogde versterking van het Europese bestuur kwam niet van de grond. Net als in nationale staten had er naast een onafhankelijke centrale-bankpresident een Europese minister van Financiën met sterke bevoegdheden moeten komen. In die periode werd ook besloten tot toetreding van Griekenland tot de euro. Ik was tegen, het land voldeed niet aan de criteria. Maar de politiek zat in die jaren anders in elkaar: die wilde uitbreiden.’

Toen kwam de financiële crisis
Lubbers: ‘Toen ik in 2005 terugkwam in Nederland na een periode van vijf jaar als Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen bij de Verenigde Naties in Genève, schrok ik van het zeer Angelsaksische casinokapitalisme waarin de financiële wereld was terechtgekomen. Door financiële innovaties, zoals het bundelen en verkopen van hypotheken, zag ik dat er een ramp ging gebeuren. Ik heb de explosies in het systeem niet voorspeld, maar ik zag wel dat we in dubbel opzicht scheef zaten: in de financiële sector én in Europa. Daar wilde de politiek minder bestuur in plaats van meer – geheel volgens de neoliberale tendensen in de lidstaten. Terwijl er juist toen urgentie was om in Europa een minister van Financiën met grote bevoegdheden in Brussel te benoemen, naast een president van een echte Europese Centrale Bank, die toezicht op de banken uitoefent.’

Hoe komt Europa uit de crisis?
Lubbers: ‘De kunst is om mondjesmaat weer vertrouwen op te bouwen. Ik zie het Europese steunfonds ESM als tussenstap naar een volwaardige ECB. Voorzitter van de Europese Raad Herman Van Rompuy wil eurolanden nauwer laten samenwerken op monetair en economisch gebied en een strikter Europees bankentoezicht. Met hem heeft Europa een eerste president en ik had het fantastisch gevonden als Angela Merkel haar minister van Financiën Wolfgang Schäuble naar voren had geschoven als Europese minister van Financiën. Je kunt de plannen van Van Rompuy niet afdoen als een vergezicht of als niet reëel. Want wat is dan wel reëel? Dat we allemaal naar de donder gaan? Als voormalig politicus en bestuurder kan ik me voorstellen dat je niet wilt forceren, maar als het tempo te laag is, herwin je ook geen vertrouwen.’

Controversieel zijn de eurobonds, door eurolanden gezamenlijk uitgegeven schuldpapier. Welke rol kunnen zij spelen?
Lubbers: ‘Je kunt ze inzetten om de euro meer gewicht te geven. Zo kunnen ze worden uitgegeven totdat ze een maximum bereiken van 60 procent van het bruto binnenlands product (alles wat burgers en bedrijven samen in een jaar verdienen), tevens de maximaal toegestane omvang van de staatsschuld volgens het Verdrag van Maastricht. Nederland heeft daar niets aan, maar binnen Europa zou het een enorm signaal zijn. Als je het hoofddoel van een sterker Europa voor ogen houdt, kun je vanaf daar stap voor stap verder.

‘Politici moeten de moed hebben om de bevolking de richting te wijzen, maar dat is plat en simpel gezegd. In mijn tijd had ik geluk: er was economische voorspoed. Nu gaat het minder. We hebben in een auto met gladde banden gereden en ongelukken gemaakt. We moeten niet meer over het verleden praten en elkaar verwijten maken, maar iets opbouwen. Ik doe mijn huiswerk met de notitie Alle hens aan dek , waarin mogelijkheden worden genoemd voor een beter pensioenstelsel en een beter functionerend bankwezen. En met de artikelen die ik met hoogleraar globalisering Paul van Seters van de Tilburg University schrijf over de eurocrisis. Ik ga niet meebesturen, het is voor de mensen die verantwoordelijkheid dragen al moeilijk genoeg. U komt hier dus niet de kamer uit met het verhaal: “Mijnheer Lubbers vindt dat dit moet gebeuren.” Mijnheer Lubbers is met pensioen.’

Is de weerstand van de bevolking tegen de euro een splijtzwam voor Europa?
Lubbers: ‘Iedere staatsman die een crisis wil oplossen, heeft een enorme opdracht, zoals president Roosevelt die de Amerikaanse bevolking wist te mobiliseren voor de strijd tegen nazi-Duitsland. Elke keer heb je weer mensen nodig die zo’n opdracht kunnen opbrengen. De geschiedenis leert dat die mensen er ook nu wel weer komen.’


Door Johan Brinkman en Stephen Hendriks

Ruud Lubbers is keynote speaker op hét congres over vermogen in uitdagende tijden in het World Forum te Den Haag op 5 & 6 oktober. Grip op je vermogen is een initiatief van Elsevier in samenwerking met ING. Voor 6 oktober zijn er nog (gratis) kaarten. Schrijf u hier in