VVD-lijsttrekker Mark Rutte nadat hij met zijn historische zege is gefeliciteerd door opponent Diederik Samsom
Met VVD en PvdA als verkiezingswinnaar dreigt een nieuwe paarse coalitie. Het Binnenhof staat stijf van het woordje 'stabiel': een veeg teken
Door Eric Vrijsen
Met drie zetels verschil heeft de VVD van Mark Rutte de verkiezingen afgetekend gewonnen. Volgende week, als de uitslag definitief is en ook alle voorkeursstemmen bekend zijn, benoemt de Tweede Kamer een informateur van VVD-huize.
Achter de schermen begint het onderhandelen natuurlijk al eerder. Nu de stofwolken van de verkiezingsstrijd optrekken, doemt een kabinet van VVD en PvdA op, waarschijnlijk aangevuld met D66 of het CDA. Het Binnenhof zal de komende weken stijf staan van het woordje 'stabiel'. En dat is een veeg teken.
Vechtkabinet
In theorie kunnen VVD en PvdA – samen 84 zetels – een kabinet vormen, maar dat ligt niet voor de hand. Zij zijn elkaars belangrijkste tegenstanders in de politieke arena. De kloof tussen links en rechts loopt dan dwars door zo’n regeringscoalitie. Het verstandshuwelijk zou zich ontwikkelen tot een vechtkabinet, waarbij VVD en PvdA elkaar voortdurend in de houdgreep nemen.
Dat is slecht voor het land en slecht voor de regeringspartners zelf: middenpartijen als D66 kunnen 'slapend rijk' worden. In dat scenario zouden VVD en PvdA steeds meer met elkaar gaan kiften.
Rutte zou er dus goed aan doen om D66 aan boord te nemen. Dan ontstaat opnieuw een paars kabinet. De club van Alexander Pechtold mag doorgaan voor een hervormingsgezinde liberale fractie, in de ogen van de kiezers is D66 nog altijd een progressieve partij.
Met extra geld voor onderwijs, aanpak van de hypotheekrenteaftrek en ‘milieu-investeringen’ zijn de Democraten te lijmen en kan Rutte in één vloeiende beweging ook de PvdA aan zich verplichten op het terrein van liberalisering van de arbeidsmarkt en pensioenleeftijden.
Onderhandelaar
Maar makkelijk krijgt Rutte het niet. In zijn eerste kabinet zette hij alles op het reduceren van het begrotingstekort. Het gevolg was vooral een serie belastingverhogingen, want CDA en vooral PVV stonden geen forse ingrepen toe in bijvoorbeeld de zorg. In zijn tweede kabinet zal dat nog erger zijn. PvdA’ers weten dat Rutte géén taaie onderhandelaar is.
Een andere mogelijkheid is een coalitie VVD, PvdA en CDA. Maar de christen-democraten zijn uitgeput en in zetelaantal gedecimeerd vergeleken met tien jaar geleden. Mogelijk breekt er verzet uit tegen partijvoorzitter Ruth Peetoom. Maar aangezien CDA-leider Sybrand van Haersma Buma bezweert dat hij en Peetoom samen de gammele kar blijven trekken, staat Peetoom nog stevig en blijft het voertuig naar links hellen. Aan het CDA heeft Rutte dus niet of nauwelijks steun in een kabinet met de PvdA. Het is eerder een onzekere factor.
Machtsbasis
Het is de vraag of de PvdA ook een derde paarse kabinet wil. Vanaf dag één zullen de PvdA’ers de hete adem van de SP-oppositie in de nek voelen. Daar komt bij dat de SP een kabinet-Rutte II niet alleen in het parlement zal bevechten, maar ook via de FNV. Vroeger was dit de machtsbasis van de PvdA, nu wordt het een pijnlijke plek.
Aan de andere kant hebben de verkiezingen van gisteren laten zien dat de PvdA, als het erop aankomt, machtiger is dan de SP. De opmars in de peilingen van de SP had uiteindelijk niks om het lijf. Een wijze les voor alle politici: laat je niet gek maken door Maurice de Hond en andere enquête-goochelaars.
Links
Diederik Samsom wil natuurlijk dat eerst een coalitie wordt onderzocht waaraan de SP deelneemt, nu de vierde partij van het land. Om later te kunnen beweren: ‘De SP dook weg.’ Maar Rutte zal niet met een half volksfront willen regeren. Hij zou een meerderheid van linkse ministers in zijn ministerraad halen.
Rutte is een soepel onderhandelaar. Samsom staat heel anders bekend. Als adjudant van eerdere PvdA-leiders gooide hij tijdens een formatie eens doodleuk de inhoud van een zak handtekeningen tegen kernenergie op tafel. Het is de vraag of hij dat soort onverzettelijkheid heeft afgeworpen op het moment dat hij een zijden das aan deed. Dat zal de komende weken moeten blijken.
Kunduz-coalitie
Het wordt een taaie formatie. Want Rutte en Samsom hebben allebei een tweede optie. Rutte hoeft niet per se met de PvdA. Als hij de Kunduz-coalitie – VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie – aanvult met de verrassend goed uit de bus gekomen SGP, dan heeft hij een kleine meerderheid in het parlement: 77 zetels. Noem het de Samenraapselcoalitie.
Samsom kan – conform zijn verkiezingsbelofte – streven naar een rood-christelijke coalitie van PvdA, SP, CDA en D66: 79 zetels. In dat geval zou verkiezingswinnaar VVD in de oppositie belanden.