door
Robert Stiphout
5 feb 2010
Van Leeuwenhoek (Bron: Rijksmuseum)
De achtste in de serie Erflaters: Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723)
Lakenhandelaar Antoni van Leeuwenhoek knutselde in zijn Delftse winkel een microscoopje in elkaar van messing plaatjes en een zelfgeslepen lensje. Waarschijnlijk wilde hij met het instrument draden bestuderen. Maar nieuwsgierigheid dreef hem ertoe ook bloed, sperma, luizen (die hij in zijn sokken kweekte) en de plak van zijn tanden door het lensje te bekijken.
Microscoop
Van Leeuwenhoek was niet de eerste die microscopen bouwde. Zacharias Jansen (1581-1631) of diens vader Hans vonden de microscoop al uit in 1595, bijna veertig jaar voor Van Leeuwenhoeks geboorte. Maar Van Leeuwenhoeks microscopen waren veel beter. Zijn sterkste lens kon tot 270 maal vergroten.
De Delftse autodidact was geen geleerde. Hij beheerste in tegenstelling tot andere knappe koppen in die tijd geen Latijn. Maar met zijn zelfgeslepen lensjes legde hij wel de grondslag voor de microbiologie. Hij ontdekte de wereld van het kleine: rode bloedcellen (in 1673), bacteriën (in 1676) en zaadcellen (in 1677).
Zaadcellen
Al zijn bevindingen noteerde hij in zo’n 350 brieven aan het prestigieuze academische genootschap de Royal Society in Londen, Engeland. Een beetje gegeneerd schreef hij over de ontdekking van zaadcellen in zijn eigen sperma: als de ‘Hooch Edele Hooch Wijse Voorsienige Seer Discrete Heeren’ zijn onderzoek weerzinwekkend en aanstootgevend zouden vinden dan mochten ze het onderzoek weggooien.
De Britse geleerden vonden Van Leeuwenhoeks onderzoek reuze-interessant en al snel verspreidden zij het nieuws over zijn ontdekkingen over heel Europa. Toen de Russische tsaar Peter de Grote in 1697 voor het eerst de lage landen bezocht, reisde hij speciaal naar Van Leeuwenhoeks lakenwinkel om er door de microscoopjes te kijken.
Op 12 juni 2010 komt de Elsevier Speciale Editie Erflaters uit. Hierin staan portretten en biografieën van de Nederlanders die onze samenleving hebben vormgegeven. U kunt deze uitgave alvast bestellen.
Door Bertus Bouwman