door
Robert Stiphout
5 mrt 2010
Van der Capellen (Bron: Rijksmuseum)
De veertiende in de serie Erflaters: Joan Derk van der Capellen tot den Pol (1741-1784)
Edelman Joan Derk van der Capellen tot den Pol noemde zichzelf een ‘geboren regent’. Toch schreef juist hij in 1781 het pamflet Aan het volk van Nederland dat wordt gezien als de eerste ‘officiële’ oproep tot democratie.
Van der Capellen werd in 1741 geboren in Tiel en leek lang voorbestemd tot een mislukt leven. Hij maakte zijn studie rechten in Utrecht niet af, leefde in onmin met zijn vader en leed aan een chronische ‘ingewandziekte’. Slechts door veel lobbyen wist hij via het landbezit van zijn vrouw in de Overijsselse ridderschap te komen.
Patriot
Daar groeide hij al snel uit tot een belangrijk patriot, zoals de tegenstanders van de toenmalige stadhouder Willem V (1748-1806) zich noemden die ijverden voor meer volkssoevereiniteit.
Van der Capellen maakte zich sterk voor afschaffing van de zogeheten drostendiensten, waarbij boeren een aantal dagen per jaar voor bijna niets werkten op het land van een lokale bestuurder. Ook steunde hij de Amerikaanse revolutionairen in hun onafhankelijkheidsstrijd tegen Groot-Brittannië.
Onrechtmatig
Toen aan het eind van de achttiende eeuw de onvrede over het bestuur van stadhouder Willem V groeide en vermogende burgers invloed in het landsbestuur opeisten, schreef Van der Capellen anoniem Aan het volk van Nederland. Hij beargumenteerde daarin waarom de positie van de stadhouder onrechtmatig was en riep burgers op hun aandeel in het bestuur op te eisen: ‘Alle mensen zijn vrij geboren’.
Het pamflet werd in één nacht verspreid en de volgende ochtend onmiddellijk verboden. Maar de republikeinse sentimenten waren toen al aangewakkerd. In 1794, tien jaar na Van der Capellens dood, verjoegen Nederlandse patriotten met hulp van Franse troepen het orangistische bewind en stichtten de Bataafse Republiek. Dat Van der Capellen het pamflet geschreven had, werd pas zeven jaar na zijn dood onthuld. Postuum kreeg hij alsnog een heldenstatus.
Op 12 juni 2010 komt de Elsevier Speciale Editie Erflaters uit. Hierin staan portretten en biografieën van de Nederlanders die onze samenleving hebben vormgegeven. U kunt deze uitgave alvast bestellen.