De zeventiende in de serie Alle Amerikaanse presidenten: Andrew Johnson (1865-1869)
De nacht van de veertiende april 1865 in Washington D.C. was vol van nevel en ruiste van het feestgedruis vanwege de overwinning van het Noorden in de Burgeroorlog. Vice-president Andrew Johnson had de uitnodiging van een vriend om een toneelstuk in het Ford Theater te bezoeken afgeslagen.
President Abraham Lincoln was daar wel aanwezig. Johnson, die net ziek was geweest, las een paar bladzijden en was toen naar bed gegaan. Om elf uur bonsde zijn vriend die wel naar het theater was geweest, keihard op de deur, en schreeuwde dat de president door een moordenaar was geveld en naar een naburige woning was gebracht.
Acht uur later was Lincoln dood en diezelfde morgen werd Johnson als president ingezworen. Het was trouwens de bedoeling geweest hem ook om te brengen, maar de man die het zou doen was de moed in de schoenen gezonken.
President Andrew Johnson
Johnson, een zuiderling, heeft er veel aan gedaan om de hervormingen door zijn edelmoedige voorganger ingevoerd, zo niet terug te draaien dan toch zo beperkt mogelijk uit te leggen.
Dat gold met name voor zijn benadering van de zwarte Amerikaan. Net als Lincoln vond hij dat deze niet op hetzelfde niveau stond als de blanke. Het grote verschil tussen hen beiden was dat Lincoln vond dat de negers wel dezelfde rechten moesten krijgen.
Androo Jonsen
Andrew Johnson werd op 29 december 1808 in de achtertuin van een herberg in Raleigh, North Carolina geboren. Toen hij 14 jaar oud was, deed zijn moeder hem en zijn oudere broer in dienst bij de kleermaker James Selby. In ruil voor eten, onderdak en inwijding in het knippen en naaien kon hij vrijelijk over de jongens beschikken.
Ze liepen al spoedig bij de kleermaker weg. Drie jaar later begon Andrew een eigen kleermakerij in Greenville, Tennessee. Johnson heeft zijn hele jeugd geen dag normaal schoolonderwijs genoten. Dat betekende onder meer dat zijn spellen altijd beroerd is gebleven.
Zelfs zijn eigen naam spelde hij soms verkeerd. Toen hij als senator nog steeds wel eens in de fout ging, zei Johnson op een keer: 'Het zijn wel bijzonder fantasieloze mensen die hun naam maar op één manier kunnen spellen'.
Bijspijkeren
Eliza McCardle, die pas 16 was, toen ze in 1827 met Johnson trouwde, had een betere opleiding genoten. Zij is haar man altijd blijven bijspijkeren. Johnson had een tanige huid, een hoog voorhoofd, borstelige wenkbrauwen, een grote neus, en een stevige deuk in zijn kin.
Hij schonk veel aandacht aan zijn kleding, ook lang nadat hij het kleermakersvak vaarwel had gezegd. Hij was direct in de omgang en werd door mensen die hem niet kenden daardoor vaak voor koud gehouden. Maar een buurman uit Tennessee herinnerde hem als vriendelijk en hulpvaardig zeker tegenover jongens zonder een rooie cent.
Zelf van nederige afkomst, moest Johnson niets hebben van de verheven kaste van de plantagehouders en als president meed hij ‘de high society’ van Washington zoveel mogelijk.
De Homestead Act trok duizenden
kolonisten westwaarts
Gratis land
Via het deelstaatparlement van Tennessee, waar hij later (1853-1857 en 1862-1864) zou terugkeren als gouverneur, werd Johnson voor de Democraten in het Huis van Afgevaardigden gekozen. (1843-1853). Daarna volgde het Senatorschap (1857-1862).
In 1875, zes jaar na zijn terugtreden als president (1865-1869) vierde Johnson kortstondig zijn rentrée in de Senaat. Daar was Johnson de belangrijkste voorvechter van de Homestead Act (1862) die voorzag in het de gratis uitgifte van land aan kolonisten met de verplichting het te ontginnen.
Zelf slavenhouder (van de slaven Dolly en Sam) betoogde hij vanaf het spreekgestoelte dat het bij elkaar houden van de Unie nodig was voor het voortbestaan van de slavernij, omdat het Zuiden zich alleen minder zou kunnen redden.
Verraders of verloren zonen?
Op 13 mei 1865 gaf de rebellerende generaal Kirby Smith zijn manschappen ten westen van de Mississippi het bevel om zich over te geven. Daarmee was aan het laatste georganiseerde verzet van de Zuidelijken einde gekomen.
De belangrijkste taak voor een president die nog geen maand eerder aan de macht was gekomen was nu om de beide delen van het land weer aan elkaar te kitten. Voor de zuidelijke staten brak het tijdperk van de Reconstructie aan.
De problemen lagen hoog opgetast. Een kleine greep: De zuiderlingen moesten weer in het Congres vertegenwoordigd worden, welk lot wachtte de Zuidelijke top (dat van verraders of van Verloren Zonen?) de federale regering moest zich weer laten gelden in het Zuiden, er waren allerlei eigendomskwesties te regelen en wat moest er met de schulden van de Confederatie gebeuren?
Het was een tijd van verwarring maar ook van grote creatieve mogelijkheden, schreef James Sefton, een van Andrew Johnsons biografen. De president en het Congres raakten al gauw in een bitter gevecht verwikkeld over de manier waarop dat herstel zijn beslag moest krijgen.
De gruwel van emancipatie
Vele Republikeinen vonden dat de Burgeroorlog het federale systeem voorgoed had veranderd, terwijl Johnson zoveel mogelijk uit was op een terugkeer naar de orde van voor de oorlog. In de lente van 1866 nam het Congres een Civil Rights Bill aan. Die bepaalde dat alle mensen geboren of genaturaliseerd in de Verenigde Staten Amerikaanse burgers waren.
Eliza McCardle-Johnson
Met uitzondering voor Indianen die geen belasting betaalden, kregen al deze burgers dezelfde rechten toegekend. Op 27 maart sprak de president zijn veto over de wet uit. Het verlenen van het volwaardig staatsburgerschap voor leden van het zwarte ras zo spoedig na het afschaffen van de slavernij was hem een gruwel. Bovendien maakte hij er bezwaar tegen dat de deelstaten niet langer zelf konden bepalen wanneer discriminatie juist sociaal gewenst was, zoals bij een verbod op interraciale huwelijken.
Impeachment
Een jaar later was het voltage van de spanning tussen de Uitvoerende en Wetgevende macht nog aanzienlijk opgelopen. Het Congres wilde een agentschap in het leven roepen om de Reconstructie aan te pakken, een denkbeeld waar Johnson van gruwde.
Beide kampen waren het er bijvoorbeeld ook niet over eens of de president een minister zonder de goedkeuring van het Congres mocht ontslaan. Het conflict liep zo hoog op dat voor het eerst de impeachment-procedure tegen een zittende president in werking werd gesteld.
Het Congres fungeert in dat geval als een soort rechtbank met betrekking tot al dan niet vermeende ambtsmisdrijven door de president. Johnson hield zich manmoedig onder deze extreme druk. In de Senaat kreeg hij ten slotte de steun van 19 leden, 35 stemden tegen hem. Net een stem te weinig om veroordeeld te worden.
De figuur van de impeachment, het in staat van beschuldiging stellen van een president zou zich in 1974 herhalen. President Richard Nixon, aangeklaagd vanwege de Watergate-affaire, hield terwijl de procedure nog in volle gang was de eer aan zichzelf en trad af.
Heimwee
Toen zijn ambtstermijn er in 1869 op zat, keerde Johnson terug naar zijn geliefde oost-Tennessee. Hij verlangde sterk terug naar zijn tijd als Senator, veel meer dan die als president. Toen een vriend hem vertelde dat een Senatorschap voor een paar duizend dollar te regelen was, wees hij dat frauduleuze aanbod verontwaardigd van de hand.
In 1875 lukte het alsnog in de Senaat verkozen te worden. Johnson reisde naar Washington en nam weer zijn intrek in het Willards Hotel. In de Senaat was zijn lessenaar met bloemen versierd.
Tijdens het zomerreces maakte hij treinreisje om zijn kleinkinderen op te zoeken. Onderweg was hij volgens een oude vriend in een contemplatieve bui geweest en gezegd dat hij als president bij al zijn besluiten nooit uit het oog had verloren wat de historici daar van zouden vinden.
Tijdens het spelen met zijn kleindochter Lillie kreeg hij een hartaanval. En toen nog een. Tijdens de kleine uurtjes van 31 juli 1875 stierf Andrew Johnson, 66 jaar oud, in het huis van zijn dochter in Carter Station.