Artikel

Cultuur & Televisie

‘We kunnen het er niet bij hebben dat Beatrix aftreedt’

door Jelte Wiersma 29 apr 2013

Heldring is zaterdag overleden
Heldring is zaterdag overleden

Van 1960 tot voorjaar 2012 schreef Jérôme Louis Heldring (94) de veelgelezen NRC -column 'Dezer Dagen'. Hij stopte omdat hij geen puf meer had. Nu schrijft hij alleen nog brieven aan vrienden en lezers die zijn beschouwingen missen. Hij blijft analyseren. 'Er is in Europa een potentieel revolutionaire situatie.'

Als de serveerster van hotel De Kieviet in Wassenaar de thee op tafel zet, kijkt Jérôme Louis Heldring (94) teleurgesteld naar het koekje. 'Heeft u ook cake, mevrouw?' De serveerster kijkt verontschuldigend. Geen cake. Heldring bromt en zegt: 'Heeft u dan iets anders?' 'Brownies.' 'Doe maar een schaal, doe maar veel.'

Heldring, 52 jaar columnist van NRC Handelsblad en voorganger de Nieuwe Rotterdamsche Courant, houdt niet van verandering. Dat cake van de menukaart is verdwenen, drukt de als conservatief bekendstaande columnist met de neus op de feiten: hij komt uit een andere tijd.

Tegelijk is juist dat altijd Heldrings grote kracht geweest. Geen columnist in Nederland evenaart Heldrings historisch besef. Dat komt niet alleen door zijn hoge leeftijd, het heeft ook alles met zijn opvoeding te maken. Zijn vader – reder, bankier en liberaal politicus Ernst Heldring (1871-1954) – vond het van groot belang dat zijn kinderen wereldwijs waren. Als niet-gelovige las hij ze elke avond voor uit de Bijbel. De Franstalige meisjes die het huishouden deden in het Amsterdamse grachtenpand van de Heldrings, leerden de kinderen Frans.

Hugo Camps: Ongezouten

In Ongezouten zijn 32 gesprekken bijeengebracht die Hugo Camps tussen 1994 en 2010 had met collega's van diverse pluimage, onder wie Heldring. Bestel nu!

Het kapitaal van zijn vader en zijn grootvader – reder en publicist Balthasar Heldring (1839-1907) – stelde hem in staat om te reizen door vooroorlogs Europa. Geboren in 1917, het voorlaatste jaar van de Eerste Wereldoorlog, was hij een jongeman toen de democratische Weimarrepubliek (1918-1933) in Duitsland ten onder ging nadat Adolf Hilter in 1933 meer dan 30 procent van de stemmen kreeg en het land in een dictatuur veranderde. Heldrings geest is uit de eerste hand gevoed met verhalen uit de negentiende eeuw. Zijn vader en grootouders konden er uit eigen waarneming over vertellen.

Zo strekt Heldrings leven zich in feite uit over drie eeuwen. Hij zag monarchieën komen en gaan, net als dictaturen en democratieën. En nu leven we weer in roerige tijden, zegt Heldring. Hij twijfelt aan het voortbestaan van de parlementaire democratie – één van zijn grote thema's van de laatste jaren. Hoe vanzelfsprekend het democratische beginsel ook lijkt, Heldring weet als geen ander dat democratieën kunnen ontsporen en dat ze evenmin het eeuwige leven hebben.

Elsevier: Hoe staat de Nederlandse democratie er volgens u voor?

Jérôme Heldring: 'We hadden een gedisciplineerde democratie door het zuilensysteem. Mensen die tot een zuil behoorden, waren zeer trouw aan hun partij. Tegen het zuilenstelsel kun je grote bezwaren hebben. Maar de liberalen en sociaal-democraten, die de invloed van godsdienst op de staat wilden zien verdwijnen, hebben er geen rekening mee gehouden dat het instorten van het zuilenstelsel een grote mate van instabiliteit teweegbrengt. Het bracht de zwevende kiezer.

'We zien sinds tien jaar verschijnselen als partijen die heel veel zetels verliezen en partijen die heel veel winnen. Dat gold destijds voor de LPF en geldt nu voor de PVV van Geert Wilders en de SP. Vóór de Tweede Wereldoorlog stelden de flanken – links de communistische CPN, en rechts de nationaal-socialistische NSB – nooit veel voor. Ook al was het in de jaren dertig crisis, Nederland was politiek zeer stabiel. Door de televisie en de ontkerkelijking is dat stelsel ingestort.

'Ik beoordeel daarmee niet het democratische principe, maar democratie is niet zo ideaal als vaak wordt gedacht. Democratie kan ontaarden. De macht van de PVV en de SP is democratisch ontstaan. In de jaren twintig en dertig zijn in Duitsland en Italië het nationaal-socialisme en fascisme ontstaan na een democratische periode. Het waren niet de legers die de macht hadden, zoals in Spanje met generaal Francisco Franco en in Zuid-Amerikaanse landen, maar het volk. De democratie voldeed in Duitsland en Italië niet aan de behoeften van het volk. Fascisme komt voort uit democratie, het is er een bastaardkind van. Dat wordt onderschat, al ontstaat het niet noodzakelijkerwijs.'

Elsevier: Acht u het mogelijk dat in Nederland hetzelfde gebeurt als destijds in Duitsland en Italië?

Heldring: 'Revoluties ontstaan wanneer het een tijd goed gaat en mensen perspectief hebben en vervolgens – door welke omstandigheid ook – dat perspectief wegvalt. Mensen zijn gewend aan de verzorgingsstaat, en die wordt bedreigd. Dat levert een potentieel revolutionaire situatie op.

'We hebben van 1970 tot 2008 gouden jaren gehad. De vraag is of het mogelijk is opnieuw een Akkoord van Wassenaar – dat in 1982 werd gesloten tussen regering, werkgevers en werknemers – te sluiten. Na de zuilen is ook de vakbeweging uit elkaar gevallen.'

Elsevier: In de tijd van 'Wassenaar' losten we de problemen nationaal op. Door de Europese muntunie kan dat niet meer. Vervaagt de nationale democratie?

Heldring: 'Een muntunie – zoals die van de euro – is niet mogelijk zonder politieke unie. Wat dat betreft, staan de Duitsers daar dichtbij met hun conclusie dat als de euro moet worden gered er een soort van politiek gezag moet ontstaan. Niet meteen een regering, maar wel een Europese minister van Financiën. Een politieke unie kan niet democratisch ontstaan, want dat wil het volk niet. Als Europa een federatie wordt, zal die technocratisch tot stand komen. Niet democratisch.'
Elsevier: Europa en democratie gaan niet samen?

Heldring: 'Democratie heeft zich overal geuit in nationale vorm, niet in internationale. De burger die klachten heeft over zijn welstand of die met andere klachten zit, richt zich tot zijn nationale overheid en niet tot Brussel.

'Merkwaardig genoeg is de nationale overheid sterker dan vroeger. In de negentiende eeuw waren landen ook democratieën en was de taak van de regering beperkt tot het waarborgen van binnenlandse en buitenlandse veiligheid. De verzorgingsstaat bindt de burger sterker aan het eigen land en de regering. Dat is een veronachtzaamd verschijnsel. De verzorgingsstaat heeft een nieuw nationalisme versterkt. Niet het nationalisme van God, koninkrijk en Oranje, maar een belangennationalisme.

'Als het experiment Europa mislukt, komt dat doordat democratie zich alleen nationaal heeft kunnen uiten terwijl de stemming in de lidstaten tegen Europa is. Het is een ongewild gevolg van de democratie als Europa mislukt.'

Elsevier: Politieke partijen als D66 en GroenLinks zeggen daarom: versterk de Europese democratie.

Heldring: 'Dan moet je het Europees Parlement versterken. Maar er is geen Europees volk, dus geen echte Europese volksvertegenwoordiging. Als Europa slaagt, dan slaagt het door akkoorden die niet tussen parlementen worden gesloten maar tussen regeringen. Dat is eigenlijk altijd zo geweest.'

Elsevier: Wat vindt u van de houding van premier Mark Rutte (VVD) tegenover de Europese Unie?

Heldring: 'Ik begrijp Rutte niet. Hij treedt niet op als leider. Rutte moet eerlijker zeggen dat men het Europees gezien over een aantal zaken eens is. Aangezien hij gezag in zijn partij heeft, zal daar geen opstand ontstaan. Ik denk niet dat hij veel stemmen verliest als hij tot die conclusie zou komen. Misschien is hij principieel tegen politieke overdracht aan Brussel, maar zeg dat dan.

Hij formuleert nu in termen als: "Overdracht is niet nodig." Nu moet gezegd: de VVD heeft nooit veel belangstelling voor buitenlandse politiek.'

Elsevier: U bent sceptisch over de toekomst van de democratie. Zwitserland, met zijn vele referenda, is stabiel. Dat pleit toch voor meer directe democratie?

Heldring: 'Ik zie niet dat het Zwitserse model – met vier verschillende talen en gemeenschappen – model kan staan voor een verenigd Europa. Het Zwitserse model kan alleen bestaan omdat het land neutraal is. Als dat niet zo was, splitst het land zich. Wij zijn niet neutraal – zeker niet als onderdeel van de Europese Unie.

'Zwitserland is op een merkwaardige manier een uitzondering op vele regels. Referenda pakken vaak in vrij conservatieve zin uit. Directe democratie is de laatste stap naar fascisme, waarbij de meerderheid haar absolute wil oplegt aan de minderheid. Ik ben voor een representatieve democratie. Met in Nederland de Eerste Kamer als waakhond.'

Elsevier: U zegt: ik heb geen alternatief voor democratie. Maar aan alles komt ooit een einde, ook aan democratie. Zie de Weimarrepubliek. Krijgt Europa dictaturen gemodelleerd naar het communistische China of Vladimir Poetins autocratische Rusland?

Heldring: 'Je hebt verschillen in dictaturen gehad. In de latere jaren van Franco kon je in Spanje allerlei boeken kopen. Over marxisme bijvoorbeeld. Het intellectuele verkeer werd niet aan banden gelegd. Dat gebeurde in Duitsland wel. In de achttiende eeuw had je in Oostenrijk het verlicht despotisme. En in diezelfde tijd in Portugal de Markies van Pombal. Hun beleid was een milde dictatuur. Je kunt aan een volk niet lang een regime opleggen dat er niet bij past. Dat kan alleen als een klein land door een grote mogendheid wordt overheerst. Als Duitsland de oorlog had gewonnen, was Nederland na een paar generaties opgegaan in Duitsland. Maar men is inmiddels erg gewend aan democratie en zeggen wat je vindt. Als dit in Nederland verandert, gebeurt dat alleen op legale, parlementaire wijze.

'Ik pleit niet voor een verlichte dictatuur. Ik had mijn beroep niet kunnen uitoefenen in een ondemocratisch land. Maar ik ben geen democraat in hart en nieren. Ik ben een verstandsdemocraat . Dat begrip – Vernunftrepublikaner – wordt gebruikt voor burgers in de Weimarrepubliek die het betreurden dat de keizer was verdwenen, maar die de republikeinse democratie steunden.'

Elsevier: Voorziet u een terugkeer van dictaturen in Europa?

Heldring: 'Dan blijf ik het antwoord schuldig. Er is in Griekenland chaos. Daar moet een eind aan komen. Maar ik ben geen profeet. Deze situatie kent geen precedenten. Tenzij – maar ik zie zo gauw niemand – er een charismatische figuur opstaat als Mussolini of Hitler die de macht met een sterke beweging al dan niet democratisch overneemt. Maar dat zie ik niet zo. Wat dat betreft heeft het fascisme afgedaan. Maar misschien komt het terug in een nieuwe vorm die ik niet kan concipiëren.

'Het kolonelsbewind tussen 1967 en 1974 in Griekenland was ook geen groot succes. Dat geldt ook voor de dictatuur van Franco in Spanje. Ik denk niet dat dit gauw wordt herhaald. En het leger heeft in die landen niet meer het gezag dat het placht te hebben. In Nederland zou het leger nooit ingrijpen, want het leger is niet politiek.'

Elsevier: Welke onzekerheden staan Nederland dan wel te wachten?

Heldring: 'Hier speelt het aspect dat vroeg of laat de bindende kracht van de monarchie een verandering zal ondergaan als koningin Beatrix aftreedt. Alleen al omdat we voor het eerst sinds 1890 een man op de troon krijgen. Mensen staan tegenover een vrouw als monarch heel anders dan tegenover een man in uniform. Dat zal voor Nederland een aparte situatie opleveren.

'Objectief staat vast dat Willem-Alexander niet dezelfde politieke kunde heeft als zijn moeder. Daar kan die jongen niks aan doen. Al wekt Beatrix geen gevoelens op zoals Juliana, men heeft respect voor haar kunde. Daarom zou ik het om pragmatische reden betreuren als Beatrix aftreedt. Dat kunnen we er, gezien de roerige tijden waarin we leven, niet bij hebben.'

Dit interview verscheen eerder in weekblad Elsevier.

Tags

zie ook

0 reacties