Critici zijn veel te mild voor Slavoj Zizek - Foto: EPA
‘Het denkbeest uit Ljubljana’ wordt hij genoemd, of ‘de Elvis van de culturele theorie’. Waarom toch deze welwillende, bijna liefkozende behandeling van de populaire filosoof Slavoj Žižek?
We zien het ook nu weer, bij de verschijning van zijn nieuwste boek Het jaar van het gevaarlijke dromen.Wie niet helemaal kritiekloos wil overkomen, noemt hem 'beroepsprovocateur'. Alleen slaat die typering als een tang op een varken. Alsof Žižek een soort Pietje Bell is, die met zijn extreme standpunten niet veel meer dan intellectueel belletje trek nastreeft.
Haat voor kapitalisme
Zoals het een modieus filosoof betaamt, haat hij het kapitalisme. Dat is de boodschap die Žižek, theoreticus van de Occupy-beweging, er bij zijn lezers in ramt. Niet één keer, maar telkens opnieuw. Van Simon Vestdijk werd gezegd dat hij sneller schreef dan God kon lezen. Hetzelfde geldt voor Žižek, die op een gemiddelde van zo’n twee boeken per jaar zit.
In Het jaar van het gevaarlijke dromen krijgt ‘het kapitalistische beest’ er weer stevig van langs. Volgens de auteur ligt de vrije markt na de kredietcrisis op de mestvaalt van de geschiedenis. Strenge regelgeving of beter toezicht? Verwacht er niets van. ‘Het probleem is niet individuele corruptie of hebzucht,’ zegt hij in zijn nieuwste boek, ‘maar het systeem dat je aanmoedigt corrupt te zijn.’
Stemmingmakerij
Deze stelling oogt misschien als een knock-out voor het kapitalisme. In werkelijkheid berust zij op stemmingmakerij. Geven niet-kapitalistische samenlevingen dan blijk van een hoogstaande moraal? We kunnen het nazoeken in de jaarlijkse Corruption Perceptions Index.
Bovenin de lijst met minst corrupte landen vinden we veel Europese landen en, iets daaronder, de Verenigde Staten, bakermat van het kapitalisme. Het socialistische Venezuela van wijlen president Hugo Chavez staat op nummer 165. Nog strenger is de leer in het communistische Noord-Korea. Dit blijkt het op één na meest corrupte land ter wereld.
Communisme
Het weerhoudt Žižek er niet van om de loftrompet te steken over het communisme. Dat hij zich weinig aantrekt van de feiten is maar een kleine makke. Veel verontrustender is zijn geweldsverheerlijking. Wie zijn proza leest, waant zich in de jaren zestig en zeventig waarin menig intellectueel ook niet keek op een dode meer of minder. Vooruitgang mocht een prijs hebben. Over de Franse Revolutie zei Jean-Paul Sartre:´De revolutionairen van 1793 hebben waarschijnlijk nog niet genoeg gedood.’ Veertig jaar later spat het bloed bij Žižek ook van de pagina’s: ‘Zoals Che Guevara duidelijk maakte, moet een revolutionair ook een “moordmachine” zijn.’
Het schokkkende is dat Žižek doet alsof de twintigste eeuw niet heeft plaatsgevonden. Tussen 1900 en 1987 hebben communistische regimes naar schatting 110 miljoen van hun eigen burgers omgebracht. Ter vergelijking: in diezelfde periode hebben democratische regeringen 2 miljoen slachtoffers onder de eigen bevolking gemaakt.
Hoe is het mogelijk om anno 2013 nog het communisme te propageren? Nee, wie Žižek als ‘beroepsprovocateur’ ziet, behandelt hem veel te mild.