Sinds woensdag 10 mei kunnen leden van de VVD kiezen met wie hun partij de verkiezingen ingaat
Sinds woensdag 10 mei kunnen leden van de VVD kiezen met wie hun partij de verkiezingen ingaat: minister Rita Verdonk of staatssecretaris Mark Rutte. Voor beiden geldt dat hun reputatie niet per se samenvalt met de werkelijkheid. Een sterkte-zwakte-analyse van de twee kandidaten. En: Frits Bolkestein wil Verdonk.
De strijd om het leiderschap van de VVD komt in de beslissende fase. Mark Rutte (39) en Rita Verdonk (50) geven elkaar niet veel toe. De richtingenstrijd waarvoor sommige partijprominenten waarschuwden, is uitgebleven. Voor de partij zelf is dat een zegen. Maar voor de bijna veertigduizend VVD-leden, die nu per brief, per telefoon of per e-mail hun stem uitbrengen, is dat lastig. Wat zijn de verschillen tussen de kandidaten? Biedt de een meer kwaliteit dan de ander? Zal de VVD een andere koers varen onder Rutte dan onder Verdonk?
Kandidaat Jelleke Veenendaal (52) is kansloos. Het gaat om Rutte en Verdonk.
I Aantrekkingskracht
Veel VVD-leden letten niet zozeer op hun eigen voorkeur, als wel op de aantrekkingskracht van de kandidaten bij de gewone kiezer. Met wie maakt de VVD de grootste kans op een goede uitslag bij de parlementsverkiezingen van 2007? Hier zit een markant onderscheid tussen de twee kandidaten.
Op het eerste gezicht is Verdonk het sterkst. Peilingen wijzen uit dat ze twee keer zo populair is onder VVD-kiezers als Rutte. Verdonk is ook ruimer bekend bij de kiezers. Mark Rutte is als staatssecretaris (eerst Sociale Zaken, nu Onderwijs) minder bekend.
Maar bekend wil nog niet zeggen geliefd. Verdonk roept bij de kiezers ook veel negatieve gevoelens op. Rutte heeft daar minder last van. Volgens een enquête door Interview/NSS zeggen drie van de tien Nederlanders Verdonk te steunen. Rutte scoort hier beter: bijna vier op de tien kiezers.
De electorale strategie van beide kandidaten komt overeen met deze cijfers. Verdonk gooit min of meer haar harde imago in de strijd. Ze begint niet in het politieke midden. Ze wil gewoon de kiezers terug die in 2002 uitweken naar de LPF en in 2003 niet terugkeerden. Ze volgt het recept van Pim Fortuyn: eerst de rechterhelft van de kiezersmarkt domineren en dan oprukken naar het midden.
Rutte maakt zich om die rechtse kiezers niet speciaal druk. Hij richt zich vooral op de zwevende kiezers, die volgens hem in het politieke midden zijn te vinden. Deze groep mensen valt overigens niet per definitie samen met de doelgroep van zwevende kiezers. De kiezersmarkt is tegenwoordig zo beweeglijk dat mensen van wie je het op basis van hun inkomen nooit zou verwachten, de raarste wendingen maken. Van SP of GroenLinks naar VVD of LPF, en meteen ook weer terug.
Fortuyn liet zien hoe je daarmee kunt omgaan: kiezers snakken naar vastigheid en voelen zich uiteindelijk beter thuis bij een politicus met een scherp imago dan bij een allemansvriend met een vlakker profiel. Met Verdonk zal de VVD het dus beter doen dan met Rutte, op voorwaarde dat de kiezersmarkt er in 2007 net zo bij ligt als in 2002. Maar dat laatste is niet zeker.
II Kennis van zaken
In de VVD-debatten bleek Rutte over een betere dossierkennis te beschikken dan Verdonk. Zij blunderde met de hypotheekrente-aftrek. Eerst zei ze 'het principe’ te steunen, ofschoon er via Brussel misschien een wijziging op til was. Rutte viel haar daarop aan, waarna Verdonk verklaarde: 'De aftrek van hypotheekrente staat bij mij als een huis.’
Verdonk wist ook niet wat haar voorstel voor een belastingverlaging ging kosten: 'Ik wil het niet hebben over dubbeltjes en kwartjes.’ Rutte had zich beter verdiept in Verdonks voorstellen dan zijzelf: 'Dat kost 632 miljoen per jaar.’ Rutte peperde haar in dat ze met zó weinig vakkennis straks door de tegenspelers van PvdA (Wouter Bos) en CDA (Jan Peter Balkenende) te grazen wordt genomen: 'Dan lig je binnen vijf minuten in de hoek van de boksring.’ Maar dat laatste staat niet vast. Veel kiezers herkennen zich meer in een politicus die door de anderen wordt aangevallen, dan in een gelikte Binnenhof-professional die nooit in de fout gaat.
Treedt Verdonk volgend jaar aan als VVD-leider en geven Bos en Balkenende haar ongenadig op haar kop, dan zullen Bos en Balkenende haar nooit volledig afbranden, want dan versterken ze juist het imago dat Verdonk graag tentoonspreidt: de kandidaat van buiten die het opneemt tegen de gevestigde orde in Den Haag.
III Daadkracht
De populariteit van Verdonk berust nu ook al op dat principe. Hoe vaker de Tweede Kamer over haar heen valt en hoe zwaarder de kranten en tv-programma’s haar kritiseren, des te sterker komt zij over als de daadkrachtdame. Ze houdt niet van de typering 'IJzeren Rita’, maar aan de andere kant weet ze dat de kiezers – zeker op het punt van het migratiebeleid – vasthoudendheid waarderen. In spraakmakende gevallen – zoals met voetballer Salomon Kalou en de Kosovaarse scholiere Taïda Pasic – week Verdonk niet van haar lijn. Maar daarmee is nog niet alles gezegd. Van de 26.000 'oude gevallen’ in de vreemdelingenprocedure, mag ongeveer de helft gewoon in Nederland blijven. Slechts een beperkt aantal uitgeprocedeerden werd uitgezet. Als het gaat om de grote aantallen, is het beleid van Verdonk heus niet bikkelhard. Het illegalenvraagstuk liep vast in de bestuurlijke machinerie.
Ook de strenge inburgering van migranten laat op zich wachten. Per 1 januari 2005 moest dat geregeld zijn, het is onzeker of Verdonk de datum van 1 januari 2007 haalt.
Rutte loodste als staatssecretaris de Wet Werk en Bijstand door het parlement. Gemeenten worden geprikkeld het aantal uitkeringen te beperken. Tegen de wet bestonden veel bezwaren, maar Rutte praatte net zolang tot hij voldoende draagvlak had. Nu erkennen zelfs linkse wethouders de positieve werking van de wet.
Het typeert de verschillen in politieke stijl: Verdonk is de politica die met een druk op de knop het land wil veranderen. Rutte is meer een bruggenbouwer. In plaats van tegenstanders te zoeken, probeert hij vooral bondgenoten te vinden.
Rutte had wel het voordeel dat de links georiënteerde ambtenarij hem beschouwde als een D66-achtige liberaal. Weinig bureaucraten hadden er belang bij de veelbelovende carrière van deze pragmatische VVD’er in de knop te breken. Voor Verdonk gold juist dat zij op grond van haar rechtse imago weerstand opriep. Een deel van de bureaucratie wilde niets liever dan dat zij mislukte.
VVD’ers staan nu voor de moeilijke keuze. Moeten ze vertrouwen op Rutte met zijn coöperatieve stijl of moeten ze juist Verdonk belonen voor haar dwarsheid? Willen ze een politicus die de rituelen van de bureaucratie naar zijn hand kan zetten of verkiezen ze een politica die het mandaat van de kiezers gebruikt om de 'doctorandussenplaag’ in de overheidsorganisaties te doorbreken?
IV Links of rechts
De reputatie van 'Milde Mark’ is dat hij gematigd rechts is, ja zelfs een beetje links. Rita Verdonk geldt daarentegen als een vertegenwoordiger van de rechtervleugel van de VVD. Maar ook dit beeld is niet terecht.
Rutte neemt standpunten in die een paar jaar geleden nog behoorden tot het domein van de 'ultrarechtse houwdegens’. Zo wil hij de Wet Werk en Bijstand ver-der aanscherpen, waardoor niemand meer bijstand krijgt met uitzondering van arbeidsongeschikten. Het ontslagrecht moet op de helling. Ook wil hij het beroep op noodweer verruimen, zodat middenstanders een gewelddadige winkeldief bij de kladden kunnen pakken. Hij streeft ook naar een bureaucratietoets: semi-overheden mogen maximaal 15 procent van hun budget uitgeven aan salarissen, leaseauto’s en andere kosten van de eigen organisatie.
Verdonk hoeft zich niet uit te putten met dergelijke pleidooien en vondsten. Ze kan volstaan met 'Ik ben rechtdoorzee’, dankzij haar degelijke rechtse imago. Maar soms houdt ze er ook tamelijk progressieve standpunten op na. Rutte verfoeit 'staatkundig gegoochel’, maar Verdonk staat positief tegenover de gekozen burgemeester, de gekozen premier en het referendum.
Typerend is ook dat Verdonk de mogelijkheid van een coalitie met de PvdA openhoudt. Rutte leek dat aanvankelijk uit te sluiten, maar nadat Verdonk hem daarop had aangesproken, krabbelde hij terug.
V Medestanders
De gewone VVD-leden kijken nu naar de plaatjes van de twee kandidaat-lijsttrekkers en zoeken de verschillen. Ze krijgen hulp van de partijprominenten die zich voor Rutte of Verdonk uitspreken. Zo kunnen ze de kandidaten beoordelen op grond van hun medestanders. Rutte kreeg de steun van de bewindslieden Gerrit Zalm, Hans Hoogervorst en impliciet ook van Henk Kamp. Oud-partijleider Ed Nijpels – die ooit voor een doorbraak zorgde onder de jonge kiezers – steunt de kandidatuur van Rutte door dik en dun. Nijpels kwalificeerde Verdonk zelfs als 'een brokkenpiloot’.
Maar de VVD-leden zullen meer onder de indruk zijn van de medestanders van Verdonk. Hans Wiegel kwam voor haar in het geweer tijdens een ruzie met de partijvoorzitter Jan van Zanen. Ayaan Hirsi Ali houdt zich op de vlakte, maar noemde Verdonk wel 'inhoudelijk geweldig’. Verdonks belangrijkste adhesiebetuiging komt nu van Frits Bolkestein. In 1998 vestigde hij met 38 kamerzetels het electorale record van de VVD. Bij de statenverkiezingen van 1995 eindigde de VVD van Bolkestein zelfs als de grootste partij. Toen Verdonk zich vorige maand in Elsevier kandidaat stelde, zei ze: 'Ik wil van de VVD weer de grootste partij maken.’ Het woordje 'weer’ was een knipoog naar Bolkestein, de man die als geen ander VVD’ers kan mobiliseren.