Diabetes: ooit te genezen?

'Gij zult uw leven lang insuline spuiten of pillen slikken.' Dat is wat de diagnose diabetes voor de meeste mensen inhoudt. Nu nog. Want er is volop onderzoek gaande naar mogelijkheden om diabetes te genezen.

Immunoloog dr. Bart Roep van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) houdt zich bezig met onderzoek naar vernietiging en overleving van bètacellen, de insulineproducerende cellen in de eilandjes van Langerhans in de alvleesklier (pancreas). Dit zijn de cellen die diabetespatiënten missen.

Verder zet Roep zich in om een nieuwe interventietherapie te vinden om diabetes te behandelen, in de vorm van een vaccin. Ook bestudeert hij nieuwe bronnen van bètacellen.

Soms wordt bij diabetes alvleeskliertransplantatie toegepast. Welke patiënten komen daarvoor in aanmerking? 
Roep: ‘Een alvleeskliertransplantatie is een routine-ingreep, maar wel een stevige, die plaatsvindt bij diabetespatiënten in een eindstadium van de ziekte.

Er is dan sprake van ernstig nierfalen, waardoor tegelijk met de pancreas een nier getransplanteerd moet worden. De nieuwe alvleesklier maakt daarna weer nieuwe bètacellen aan. Deze ingreep is op dit moment de aangewezen behandeling voor mensen met ernstige complicaties en vindt zo’n twintig keer per jaar plaats in Nederland; 80 procent van de patiënten wordt geopereerd in het LUMC.’

Als transplantatie goed werkt, waarom dan ook onderzoek naar andere bronnen van bètacellen?
Roep: ‘Allereerst zijn er niet voldoende alvleesklierdonoren. Een experimenteel alternatief is transplantatie van alleen de eilandjes van Langerhans, na isolatie uit de alvleesklier.

Hierbij zijn voor één transplantatie echter vaak meerdere donoren nodig. Om die reden doen we ook onderzoek naar andere bronnen van bètacellen. Een manier is nieuwe cellen op te kweken uit embryonale stamcellen, maar dat stuit op ethische en technische bezwaren. Echter, ieder mens maakt bètacellen aan. Je kunt dus ook cellen van patiënten zelf gebruiken, bijvoorbeeld voorlopercellen uit de alvleesklier of uit het beenmerg. Deze kunnen zich vermeerderen.’

Zijn er al patiënten die nieuwe bètacellen hebben gekregen?
Roep: ‘Er zijn wel Nederlanders behandeld als onderdeel van een Europees onderzoek, maar dan in Brussel. Zij hebben bètacellen ingespoten gekregen. In Leiden zijn we bezig om te leren hoe we cellen uit donororganen kunnen isoleren. Bij stamceltherapie heb je echter met hindernissen te maken. Bètacellen insuline laten produceren is niet moeilijk. Maar je moet voorkomen dat de celgroei uitloopt op tumorvorming. Ook is de gevoeligheid voor glucose van nieuwe bètacellen kleiner dan die van oorspronkelijke.’

Hoe staat het met vaccinatie tegen diabetes? 
Roep: ‘Ik wil allereerst duidelijk stellen dat ik betrokken ben bij de trial van dit nieuwe vaccin en dus ‘bevooroordeeld’ kan zijn. Met dit diabetesvaccin, dat in Zweden ontwikkeld wordt, kunnen we als alternatief voor insulinetherapie de oorzaak van diabetes aanpakken: de afweercellen (T-cellen) die de vernietiging van de bètacellen veroorzaken. Het vaccin is gebaseerd op een belangrijk doelwit in deze ontspoorde afweerreactie, het enzym GAD65 (glutaminezuur decarboxylase); het remt die afweerreactie af. Ook heel spannend, omdat er een theoretisch risico was dat het vaccin de afweerreactie aanwakkert in plaats van stopt.’

Is diabetes op den duur te genezen?
Roep: ‘Op dit moment boeken we heel goede resultaten met alvleeskliertransplantatie. Ik durf te stellen dat deze patiënten na de ingreep genezen zijn van diabetes. Zij krijgen nog wel medicatie tegen afstoting van de alvleesklier, maar hoeven geen insuline meer te spuiten.'

Vanwege het experimentele karakter van het onderzoek naar bètaceltransplantatie moeten de verwachtingen daarvan niet te hoog gespannen zijn. In de toekomst zal de behandeling waarschijnlijk bestaan uit een combinatie van een immuuninterventietherapie met toediening van nieuwe bètacellen.’

Lees ook Suikerziekte mogelijk toch te genezen

Door Christie Klaucke