Wadenoijen: Waar onze taal begint

Betuws Wadenoijen is nauw verbonden met het oudste Nederlandse woord. De dorpelingen maken zich drukker om een ridder met een groot gouden zwaard.

Het oudst bekende Nederlandse woord is de plaatsnaam Vada, nu Wadenoijen. Daarmee begint de geschiedenis van de Nederlandse taal in dit Betuwse dorpje in de gemeente Tiel aan de rivier de Linge, een zijstroom van de Waal.

Vada betekent 'doorwaadbare plaats’ en is een voorloper van het huidige woord 'wad’, zo vermeldt het Chronologisch woordenboek van etymologe Nicoline van der Sijs. Het was de Romeinse geschiedschrijver Tacitus die het woord rond het jaar 108 opschreef toen hij in zijn Historiën verslag deed van de Bataafse opstand. Tacitus beschrijft hoe opstandelingen onder leiding van de Bataaf Julius Civilis de kampementen van Romeinse hulptroepen bestormen, waaronder een kamp in de plaats Vada. De hulptroepen wisten de Bataven ternauwernood terug te dringen.

In Wadenoijen verwijst niets naar de 'geboorte’ van het Nederlands temidden van Bataafs-Romeins strijdgewoel. Van de handvol straten is geen enkele vernoemd naar het woord 'Vada’. Dorpelingen die de kwakende eenden in de Linge brood voeren, hebben er nog nooit van gehoord.

Ganzenveren pen
Weinig Nederlanders zullen het woordje kennen. Vada staat in de schaduw van die o zo bekende zin uit het Oudnederlands: 'Hebban olla vogola nestas hagunnan hinase hic endat thu uuat unbidat ghe nu.’ Wat wil zeggen: 'Alle vogels zijn met hun nesten begonnen, behalve ik en jij. Waar wacht gij nog op.’

De originele zin: hebban olla vogola nestas hagunnan hinase hic endat thu uuat unbidat ghe nu

Een West-Vlaming schreef het versje rond 1100 in de marge van een Latijns manuscript om zijn nieuwe ganzenveren pen in te schrijven. En eigenlijk is dit niet eens de eerste zin, zo merkte Van der Sijs vorig jaar op in tijdschrift Onze Taal. De echte oudst bekende Nederlandse zin is 'Maltho thi afrio lito’ en betekent: 'Ik zeg je: ik maak je vrij, halfvrije.’ Het is een formule die rechters gebruikten om lijfeigenen te bevrijden, en is tussen 509 en 768 opgeschreven.

Tacitus heeft naar alle waarschijnlijkheid nooit een stap in Wadenoijen gezet. De Romein schreef de geschiedenis van de Bataafse opstand dertig jaar na dato op. Vermoedelijk kende hij de plek Vada alleen van horen zeggen. Of Vada tijdens de Bataafse opstand meer was dan een Romeinse versterking, is een mysterie. Wel is bekend dat het rivierenland de Randstad van de Romeinse tijd was. Sporen in de grond bewijzen dat er ooit tienduizenden mensen leefden, een mengelmoes van inheemse bewoners, uit Duitsland stammende Bataven en Romeinen.

Tegenwoordig is Wadenoijen een gehucht van circa duizend inwoners. Er is een cafetaria 'Lingezicht’, een Chinees restaurant 'De Lely’ en een basisschool 'De Waaijer’. Het dorp wordt omgeven door fruitkwekers en weilanden. Vrachtwagens en fietsers slingeren er langs de Linge. In de verte ontsiert een grote gele M het landschap: McDonald’s langs de A15.

Legende
De in Wadenoijen geboren en getogen Jan van de Kop (66), zelfstandig ondernemer in ruste, verzamelt alles over de geschiedenis van Wadenoijen. In zijn woning aan de Aalsdijk in het naburige dorp Asch toont hij trots de 'oudste foto van Wadenoijen’. Het vergeelde plaatje van eind negentiende eeuw toont Van de Kops eigen overovergrootmoeder, zittend met een kapje op.

Van de Kop stamt af van een van de oudste families van Wadenoijen. Zijn voorouders togen al in de achttiende eeuw naar het dorp. Wadenoijen telde toen vier grote boeren, een handvol keuterboeren, handwerkslieden en knechten. De fruitteelt was er toen al groot, vooral het verbouwen van kersen. 'Nu is het een forensengemeente geworden,’ zegt Van de Kop. 'Als er een boerderij vrijkomt, trekt daar iemand van buiten in.’ In de hoeve die eeuwenlang zijn familie toebehoorde, woont nu de zoon van Toon Hermans.

Ooit was Wadenoijen de oorsprong van het eerste Nederlandse woord, inmiddels ligt de betuwelijn er

Van de Kop weet van het woord 'Vada’. De plaatselijke dominee Willem Visee vertelde het hem tijdens een bijeenkomst van de lokale christelijke vereniging in 1956, en die had het weer van oude inwoners in het dorp. 'Ik twijfel aan het verhaal,’ zegt Van de Kop met Betuwse tongval. Het is volgens hem helemaal niet zeker dat Wadenoijen dezelfde plaats is als Vada. 'Hoewel, Wadenoijen was er zeker al in 600 na Christus en er is ooit sprake van geweest om hier een klooster te bouwen waar reizigers tussen Den Bosch en Utrecht konden overnachten, omdat er in de rivier de Linge bij Wadenoijen een doorwaadbare plaats was.’ Maar het is natuurlijk zeer de vraag of de rivier tijdens de Bataafse opstand op dezelfde plek lag als in de Middeleeuwen. Van de Kop houdt het erop dat het Vada-verhaal een legende is.

Zwaard
Naast twijfel en onwetendheid is er nog een andere belangrijke reden voor het uitblijven van de claim to fame die Wadenoijen kan maken. Er bestaat een veel spannender legende uit het lokale verleden. Het verhaal gaat dat een ridder uit het inmiddels afgebroken kasteel van Wadenoijen is begraven met een groot gouden zwaard. De ridder zou ter aarde zijn besteld in de onlangs gerestaureerde Romaanse kerk die parallel aan de Linge ligt en nu in gebruik is bij de hervormde gemeente Wadenoijen-Tiel.

De kerk uit de elfde eeuw is bij restauraties in 1902 en 1953 doorzocht. In 1902 zijn zelfs de graven opengemaakt, maar een gouden zwaard werd niet gevonden. 'Nu vermoeden we dat het zwaard onder de pastorie ligt,’ zegt koster Joop van Valburg (55). Dominee Petra Kerssies (32) zegt volgens hem nog weleens dat ze de pastorie naast de kerk gaat omspitten. 'Een grapje natuurlijk.’

Dominee Kerssies is als een van de weinigen op de hoogte van de bijzondere taalhistorie van het dorp. Bij haar inzegening in augustus 2005 sprak priester-dichter Huub Oosterhuis vanaf de kansel tot haar: 'Wadenoijen is een van de oudste plaatsnamen in Nederland, een doorwaadbare plaats in lieflijk landschap.’