Artikel

Vrijetijdsziekte: altijd ziek op zondag

door van der Sman 9 mei 2007

Uitgerekend als ze vrij hebben worden tal van mensen ziek, zwak of misselijk. Wat zijn de oorzaken van dit 'omgekeerde Kortjakje-syndroom'?

Verdraaid als het niet waar is, maar altijd als Aletta Groot met vakantie gaat, wordt ze de tweede dag ziek, zwak en misselijk. De rest van het jaar heeft ze nooit ergens last van, want ze is kerngezond. Groot heeft het 'omgekeerde Kortjakje-syndroom', zoals de wetenschappers van de Universiteit van Tilburg het noemen die onderzoek doen naar het fenomeen vrijetijdsziekte. Ze is niet 'altijd ziek, midden in de week maar 's zondags niet', maar juist andersom: nooit ziek, behalve als ze vrij heeft.

Vakantie
Vrijetijdsziekte is een bekend fenomeen, waar desondanks betrekkelijk weinig onderzoek naar is gedaan. De term slaat niet op een nieuwe ziekte, maar op het opvallende tijdstip waarop kwalen zich manifesteren, namelijk in het weekeinde of aan het begin van een vakantieperiode.

Onderzoek van de Tilburgse psycholoog Ad Vingerhoets heeft uitgewezen dat ongeveer 3 procent van de Nederlandse bevolking in meer of mindere mate last heeft van dit verschijnsel. Het gaat dan om vage pijnen, overmatige vermoeidheid, misselijkheid, koorts en griepachtige verschijnselen. In andere onderzoeken is vast komen te staan dat er een toename is van hartaanvallen, herseninfarcten en migraineaanvallen tijdens de vakantieperiodes. En ook het aantal sterfgevallen stijgt in die tijd.

Slaapgebrek
In hun speurtocht naar de oorzaken van vrijetijdsziekte vonden de Tilburgse onderzoekers Ad Vingerhoets, Guus van Heck en Maaike van Huijgevoort tien mogelijke verklaringen. Om te beginnen kan het natuurlijk zo zijn dat mensen in hun vrije tijd ziek worden door blootstelling aan ziekmakende stoffen, zoals bijvoorbeeld pesticiden (tuinieren), verf- en oplosmiddelen of andere giftige stoffen die niet op het werk aanwezig zijn. Maar het kan ook zijn dat mensen zichzelf in hun vrije tijd ziek maken door slaapgebrek, ongezond eten, overmatige alcoholconsumptie of drugsgebruik.

Een derde mogelijke verklaring is dat mensen zo opzien tegen de dingen die ze in hun vrije tijd moeten doen, dat ze er ziek van worden. Denk aan moeten winkelen of verplichte familiebezoeken. Ook zijn er ongetwijfeld mensen die opzettelijk ziek worden om onder deze activiteiten uit te komen. Ze strijken nog meer 'ziektewinst' op als ze dan worden ontzien en vertroeteld.

Het is ook denkbaar dat mensen zich pas bewust worden van bepaalde ziektesymptomen als ze er de tijd voor hebben. Door de drukte op het werk vallen de ziektesignalen ze niet op. Of ze negeren het feit dat ze zich niet goed voelen. Sommige mensen stellen het ziek worden bewust of onbewust uit tot ze er eindelijk tijd voor hebben, bijvoorbeeld door de symptomen met medicijnen te onderdrukken.

Stress
Het kan ook zijn dat bepaalde mensen lichamelijk moeite hebben met de overgang van werk naar vrije tijd. Bij sommige mannen en vrouwen met een drukke baan blijft de adrenalineproductie tijdens rust hoog, waardoor ze als het ware veel loze energie produceren en het lichaam kwetsbaar wordt. Bij anderen daalt de productie van stresshormonen juist veel te snel tijdens de omschakeling van werk naar rust. Ook dat kan het lichaam behoorlijk uit balans brengen. Een zekere mate van stress heeft een gunstig effect op het afweersysteem. Het kan dus zijn dat de weerstand tegen ziekte daalt bij het wegvallen van stress .

De Tilburgse onderzoekers vragen zich verder af of vrijetijdsziekte samenhangt met de persoonlijkheid of het temperament van een persoon. Hoewel het nog niet in onderzoek is hard gemaakt, veronderstellen zij dat vooral personen met een hoge werkdruk die zich zeer betrokken en verantwoordelijk voelen voor hun werk en die maar moeilijk kunnen omschakelen van werk naar vrije tijd, een risicogroep vormen. Tijdens weekeinden en vakanties voelen ze zich rusteloos en gespannen, in plaats van ontspannen.

Wat te doen?
Wat valt er tegen vrijetijdsziekte te doen? Om te beginnen is het natuurlijk raadzaam om te bekijken of een van de bovengenoemde oorzaken van toepassing is. Bent u in uw vrije tijd voortdurend aan het klussen met verfstoffen of knutselen met hobbylijm? Houd er eens een tijdje mee op en kijk of het beter gaat. Moet u in uw vrije tijd dingen doen waar u een grondige hekel aan hebt? Breng daar verandering in en kijk hoe het bevalt. Springt u in het weekeinde altijd uit de band om de stress van de werkweek af te schudden? Probeer het met wat minder drank en meer slaap. Werkt u altijd door tot het einde om vervolgens op het allerlaatste nippertje in de auto te springen en naar Zuid- Frankrijk te rijden? Neem een of twee dagen voor vertrek al vrij om te ontspannen en de vakantie rustig voor te bereiden, zodat u uitgerust op reis gaat. Hebt u moeite om tot rust te komen na een week van hard werken? Ga aan het einde van de werkweek flink sporten om lichamelijk en geestelijk om te schakelen.

Lukt dit alles niet zelf, dan is het natuurlijk ook mogelijk om professionele hulp te zoeken. Er zijn allerlei vormen van cognitieve gedragstherapie die erop zijn gericht om meer balans te vinden in het leven. Workaholics bijvoorbeeld kunnen leren om meer aandacht en waardering te krijgen voor mensen en activiteiten in hun vrije tijd.

VERPLICHT OMSCHAKELEN EN ONTSPANNEN
Mogelijke oorzaken van vrijetijdsziekte