Gerrit Schimmelpenninck
De eerste in de serie Alle Nederlandse Premiers: Gerrit Schimmelpenninck (1794-1863)
Eigenlijk kent Nederland pas sinds 1983 officieel een premier. Toen werd bij de herziening van de Grondwet in artikel 45, lid 2 namelijk de volgende bepaling opgenomen: ‘De minister-president is voorzitter van de ministerraad.’ Dat was alles. Wat de man of vrouw die dit belangrijke ambt mag uitoefenen kan en moet doen, geeft de Grondwet niet aan. Constitutioneel is en blijft de premier een schimmige figuur.
Uiteraard was er voor 1983 ook iemand die in de dagelijkse praktijk de ministerraad leiding gaf. De antirevolutionair Abraham Kuyper (1837-1920) was de eerste die zich echt als voorzitter opwierp. Daarom geldt zijn regeerperiode (1901-1905) wel als de start van het premierschap. Maar er valt veel voor te zeggen het begin eerder te dateren. Namelijk in 1848, toen de basis van onze parlementaire democratie werd gelegd. Motor achter de ingrijpende politieke vernieuwing was een liberale beweging, die zo rond 1840 van de grond kwam. Het ging om een groep publicisten en politici die een samenhangend programma van politieke en economische liberalisering voorstonden. Zij kritiseerden de standenmaatschappij en de privileges van de aristocratie, bepleitten persvrijheid en voerden actie voor vrijhandel. De macht van de vorst wilden zij beperken door de burgerij meer invloed te geven.
Thorbecke
Johan Rudolf Thorbecke (1798-1872) zou zich ontwikkelen tot de onbetwiste leider van de liberale oppositie. De oorspronkelijk nogal conservatief ingestelde hoogleraar raakte in de loop van de jaren dertig overtuigd van de noodzaak van constitutionele hervormingen. Na toegetreden te zijn tot de Tweede Kamer, diende hij samen met acht gelijkgezinde Kamerleden, de Negenmannen, een voorstel in voor een diepgaande wijziging van de Grondwet. Het voorstel zou een aanzet blijken tot het ontwerp voor een grondwetsherziening dat in 1848 werd aanvaard.
Verworvenheden als rechtstreekse verkiezingen, ontbindingsmogelijkheid van de beide Kamers der Staten-Generaal en volledige ministeriële verantwoordelijkheid behoren sindsdien tot het fundament van het Nederlandse staatsrecht.
Het had voor de hand gelegen als de invloedrijke en alom gerespecteerde, hoewel niet bijster geliefde, Thorbecke zelf in de regering had plaatsgenomen om de politieke vernieuwingen in goede banen te leiden. Maar het liep anders. Koning Willem II toonde zich bewust van het belang van hervormingen. De vorst was erg geschrokken van de politieke en sociale opwinding in naburige landen als Frankrijk en Duitsland. 1848 was het jaar van de revolutie(tje)s, die Willem II zoveel angst inboezemden dat hij naar eigen zeggen in één nacht van conservatief liberaal werd.
Oude politiek
Maar van harte ging het allesbehalve. Het was niet liefde voor de democratie, maar angst voor opstand die Willem II dreef. Daarom deed hij een beroep op een typische vertegenwoordiger van de ‘oude politiek’ om de ellende te beperken. Hij riep de gezant uit Londen terug naar Den Haag om tegenwicht te bieden tegen de dadendrang van Thorbecke, op wie de Koning het niet zo begrepen had.
Deze Gerrit graaf Schimmelpenninck (1794-1863) kwam uit een vooraanstaand, patriottisch geslacht. Zijn vader, Rutger Jan Schimmelpenninck, zou het, na een carrière als advocaat en ambassadeur, schoppen tot hoogste man in de Bataafse Republiek. Als raadpensionaris functioneerde hij als een soort stroman van Napoleon. Voor zijn trouwe dienst werd hij zelfs beloond met een plek in de Franse senaat en de titel comte de l’Empire, graaf van het Keizerrijk. Wat overigens voor de oude Schimmelpenninck geen beletsel vormde om in 1815, toen Nederland na de nederlaag van Napoleon een onafhankelijke monarchie was geworden, plaats te nemen in de Nederlandse Eerste Kamer.
Zakenman
Zoon Gerrit ontplooide zich aanvankelijk vooral als zakenman. Hij was onder meer directeur van de Nederlandse Handelmaatschappij. Maar net als zijn vader koos hij voor een loopbaan in de diplomatieke dienst, een loopbaan die hem naar Londen zou voeren. Als Nederlands gezant had hij daar volop gelegenheid om het Engelse politieke stelsel te observeren en bestuderen.
Dit deed hij met genoegen en bewondering. Vooral gecharmeerd was Schimmelpenninck van de bevoegdheden van de prime minister, een krachtige figuur die ministers naar eigen inzicht kon benoemen en ontslaan. Dat leek hem wel iets voor Nederland. Zeker als hij zelf die functie mocht gaan bekleden.
Genadeloos
Willem II was het met deze analyse eens. Hij zag in de Oranjegezinde graaf ook een veel betrouwbaarder bondgenoot dan de eigenzinnige Thorbecke en gaf hem de opdracht de politieke leiding van het land op zich te nemen. In maart 1848 begon Schimmelpenninck als minister van Financiën, als minister van Buitenlandse Zaken én als voorzitter van de ministerraad. Het werd geen succes. Sterker nog: het werd een grote mislukking.
Probleem was namelijk dat de premier van de vorst niet de mogelijkheid kreeg de leden van het kabinet aan te wijzen. Hij kreeg te maken met ministers die, tot zijn schrik en ergernis, vrij veel sympathie koesterden voor de opvattingen van Thorbecke. Zo had Schimmelpenninck graag, naar Brits model, een onontbindbaar Hogerhuis gecreëerd met leden die door de Koning werden aangewezen. Maar de meerderheid in de ministerraad zag niets in dit weinig democratische plan en schoot het genadeloos af.
Eén medestander had Schimmelpenninck slechts. Dat was de minister van Oorlog, de reactionaire Charles baron Nepveu, die nog deel had genomen aan de Russische veldtocht van Napoleon en als kapitein-adjudant had meegevochten in de Slag bij Waterloo. Maar diens steun was onvoldoende, zeker omdat de Koning ook de premier niet echt te hulp schoot. Ontgoocheld gooide Schimmelpenninck al snel de handdoek in de ring. Op 14 mei 1848 bood hij zijn ontslag aan. Hij had het nog geen twee maanden volgehouden.
Eigenmachtig
De rest van zijn leven zou Schimmelpenninck in betrekkelijke anonimiteit doorbrengen. Hij verdedigde als diplomaat opnieuw de belangen van Nederland in Londen en zat nog enige tijd in de Kamer, waar hij uiting gaf aan zijn ergernis over de woorden en daden van Thorbecke.
Zijn politieke tegenpool zou aanzienlijk meer succes boeken in de politieke arena, nadat hij als hoogleraar nog eerst het optreden van de eerste premier van Nederland had gefileerd. Schimmelpenninck, betoogde professor Thorbecke in zijn Bijdrage tot de Herziening der Grondwet, had gefaald omdat hij eigenmachtig had geopereerd en de andere ministers veel te weinig had geconsulteerd. Dat was geen onjuiste analyse.
Bestel nu de Speciale Editie Premier van Elsevier - met daarin de biografieën van alle naoorlogse premiers - voor slechts 8 euro (inclusief verzendkosten).