Dertig jaar geleden was hij nog de schurk van Oranje. Maar de laatste jaren werd hij alom bewonderd om zijn levensdrift. Hoe prins Bernhard de volksheld van Soestdijk werd.
Dertig jaar geleden vroeg prins Bernhard vliegtuigfabrikant Lockheed om geld. Die affaire kostte hem zijn reputatie. Maar de laatste jaren voor zijn dood stond hij weer hoog in de populariteitspolls. Zijn talent om de gevoelens van de bevolking te verwoorden en zijn avontuurlijke leven spraken iedereen aan.
Zijn zonden werden hem vergeven.
Als prins Bernhard na een operatie uit narcose werd gewekt en zijn lippen werden bevochtigd, gebeurde dat met een doekje gedrenkt in zijn favoriete witte wijn.
Wie echt van het leven wil genieten, moet het goed doen, tot in het ziekenhuis toe. Zeker als je daar geregeld komt. En dat was het geval met de prins. Hij onderging meer dan vijftig operaties, zoals aan darmen, galsteen en luchtpijp. In 1995 zei prins Bernhard tegen Elsevier: ‘Mijn buik is een slagveld.’
De operaties waren hem niet aan te zien. Door zijn ruige baard, die hij liet staan na een luchtpijpoperatie halverwege de jaren negentig, en de tatoeage op zijn linkerarm leek hij eerder een ontdekkingsreiziger dan een Nederlandse prins.
Zijn levensstijl fascineerde. Wie gaat er op zijn 92ste nog naar neushoorns kijken in Afrika? Prins Bernhard deed het in 2003 samen met prinses Laurentien, echtgenote van prins Constantijn.
Hoop
Prins Bernhard was het tegendeel van de eenzaam wegkwijnende verpleeghuisbewoner. Hij gaf met zijn levenslust hoop aan al diegenen die nog bejaard moeten worden.
Thuis, in zijn eigen vleugel op paleis Soestdijk, leidde prins Bernhard niet bepaald het leven van de doorsnee-oudere. Hij begon de dag met een wijntje, champagne of bier, las De Telegraaf en ontving familie en vrienden.
In tegenstelling tot zijn echtgenote prinses Juliana, die lang teruggetrokken op Soestdijk leefde, nam prins Bernhard lang deel aan het openbare leven. En hij toonde zich zeer betrokken. Zijn kleindochter prinses Margarita en haar toenmalige echtgenoot Edwin de Roy van Zuydewijn noemden prins Bernhard in HP/De Tijd de ‘koning van Nederland’, de man die op de achtergrond alle touwtjes in handen heeft.
Hoogbejaarde provo
Prins Bernhard kon zich tot zijn dood opwinden. Als iets hem niet zinde, dan liet hij het weten. Zo belde hij hoogstpersoonlijk met het Amerikaanse blad Forbes om te vertellen dat de redactie het vermogen van de Oranjes veel te hoog had ingeschat.
Het telefoontje leidde tot een onmiddellijke neerwaartse correctie van het Oranje-kapitaal. In oktober 2002 belde hij zijn favoriete krant De Telegraaf nadat twee Albert Heijn-medewerkers die een dief hadden overmeesterd, zelf waren opgepakt.
‘Als ze een boete krijgen, dan wil ik die graag voor ze betalen,’ zei de boze prins, daarmee lucht gevend aan de gevoelens van veel Nederlanders.
Het was niet voor het eerst dat hij zoiets deed. Al in 1971 opperde hij dat het goed zou zijn voor Nederland als het parlement eens een paar jaar met vakantie zou gaan. Zulke uitspraken vallen goed bij dat deel van het publiek dat het niet begrepen heeft op ‘Den Haag’.
De prins als volksheld. Een hoogbejaarde provo, die zich van niets en niemand iets aantrekt. Die niet meer alleen een symbool is voor de oud-strijders, maar ook nieuwe generaties aansprak. Een onverschrokken man die zegt waar het op staat.
Brave Hendrik
Prins Bernhard is nooit een brave Hendrik geweest. Integendeel. Zijn leven was een aaneenschakeling van kleinere en grotere ondeugden.
Toen heel diplomatiek Nederland uitkeek naar een geschikte huwelijkspartner voor kroonprinses Juliana, meldde de Duitser Bernhard van Lippe-Biesterfeld zich in 1936 zelf aan.
De kennismaking bij de Olympische Winterspelen in Garmisch-Partenkirchen werd vastgelegd door fotografen. Dat had de prins tevoren geregeld. Als de ontmoeting bekend was, zou een huwelijk onvermijdelijk zijn, wist Bernhard.
Pers
Met de pers ging hij geslepen om. Geregeld verschenen er paginagrote interviews met de prins in De Telegraaf over het Wereld Natuur Fonds, door hem gesteunde wildparken of over zijn vrienden en zijn gezondheid. En als de prins op safari ging, reisde de krant mee naar Zuid-Afrika.
In dat land kwam hij al toen het door progressief Nederland werd geboycot vanwege de apartheidspolitiek. Zo niet prins Bernhard. Van de knellende banden die het lidmaatschap van het Koninklijk Huis met zich brengt, is bij hem nooit veel te merken geweest.
De regel is dat het koningshuis verre blijft van de politiek. Maar daar trok de prins zich niets van aan. In 2003 belde hij SP-kamerlid Krista van Velzen om haar steun toe te zeggen bij het protest tegen de commerciële zeehondenjacht in Canada. De SP had hem daarover een brief gestuurd.
Prins Bernhard is altijd al zijn eigen gang gegaan en is er bijna altijd mee weggekomen. ‘Als hij het regeringsvliegtuig wilde gebruiken, terwijl een minister dat op dat moment ook nodig had, trok de prins aan het langste eind. Want hij had een mannetje bij de Rijksluchtvaartdienst,’ zegt journalist Harry van Wijnen, schrijver van De Prins Gemaal.
Irene
Het imago van vrijgevochten, sterke prins heeft Bernhard altijd opgehouden. Hij werd bewonderd. ‘Knap van hem dat hij dit nog doet,’ zei een toeschouwster bij de uitvaart van prins Claus, doelend op de aanwezigheid van prins Bernhard aan de arm van dochter Irene.
‘Een fantastische man, still going strong. Een beetje rokkenjager en sportief en stoer.’ ‘Ik denk dat hij zich een beetje boven de wet verheven voelt.’ Het zijn uitspraken van gewone Nederlanders in het pas verschenen boek Het Mysterie Monarchie van psycholoog Jaap van Ginneken.
‘De mensen hebben een bepaald imago van hem in hun hoofd, ze hebben de nare kanten weggepoetst. Zo krijg je een wonderlijke vertekening van het beeld van het koningshuis,’ zegt Van Ginneken.
Dat er iets is met prins Bernhards verleden, daagt wel, maar het fijne weten mensen er vaak niet van. Zo hebben veel jongeren volgens Van Ginneken nog nooit gehoord van Lockheed. ‘Ze denken meteen aan Lockerbie, de Schotse plaats waar na een aanslag een vliegtuig neerstortte.’
Steekpenningen
Lockheed was een Amerikaanse vliegtuigfabrikant, waaraan prins Bernhard in 1974 1 miljoen dollar vroeg, in ruil waarvoor hij wilde lobbyen voor de aankoop van de Starfighter F104.
De affaire die hieruit voortvloeide in 1976, veroorzaakte veel ophef. Bewezen werd dat prins Bernhard zich gevoelig had getoond voor omkoping, maar niet dat hij steekpenningen had aangenomen.
Maar de gevolgen voor de prins waren ernstig. Hij moest zijn functie van inspecteur-generaal van de krijgsmacht opgeven en mocht niet langer als ambassadeur van het Nederlandse bedrijfsleven over de aardbol reizen.
Prins Bernhard kon zich opeens niet langer alles permitteren en moest terug in het hok. De politiek verklaarde hem volgens Van Wijnen zowat melaats. Het was afgelopen met persoonlijke briefjes naar ministers, die hij om een gunst verzocht.
Omgekeerd lieten velen voor wie hij altijd veel had gedaan, hem als een baksteen vallen.
Nieuw leven
Maar tijd heelde alle wonden. In de eerste jaren na Lockheed meed prins Bernhard de pers. ‘Ook toen bleek zijn kennis van de macht van de media: als je geschoren wordt, moet je stil zitten.
Hij wist: als je de pers tegen hebt, kun je het toch niet winnen,’ zegt Henri Beunders, hoogleraar maatschappij, media en cultuur aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit.
Prins Bernhard bouwde intussen aan zijn nieuwe leven. De Tweede Wereldoorlog – vanuit Londen nam hij deel aan het verzet, wat hem grote populariteit had bezorgd in Nederland – bleef belangrijk voor hem.
Elk jaar was hij erbij als in Wageningen in aanwezigheid van duizenden oorlogsveteranen de capitulatie wordt herdacht. De veteranen – behalve uit de Tweede Wereldoorlog ook uit Nieuw-Guinea, Korea, Libanon en Srebrenica – voelden zich verbonden met prins Bernhard.
De oudsten onder hen leken levenskracht te putten uit de prins, die zelf als een soort bionische man menige gezondheidscrisis overwon. Om de vijf jaar kwamen de veteranen rond de verjaardag van de prins, 29 juni, ook naar Soestdijk, waar zij dan defileerden.
Natiebesef
Het koningshuis symboliseert de onderlinge verbondenheid en het natiebesef. Wat past daarin beter dan een boegbeeld van oorlogsveteranen?
Maar prins Bernhard was meer. Hij kwam als man van de wereld en bleef dat. Hij was de charmeur, de causeur, de playboy, de man met de snelle sportauto’s, de mondaine prins met oog voor mooie vrouwen met wie hij het graag aanlegde.
‘Een ongelooflijke schuinsmarcheerder, iemand die gewoon zijn goddelijke gang gaat. Die denkt van: nou, ik ben wie ik ben en ze zien maar. Dat komt mij niet onsympathiek over,’ zegt een man in het boek van Jaap van Ginneken.
In hetzelfde boek vertelt een vrouw die medewerkster was bij de door de prins georganiseerde Bilderbergconferenties: ‘Ik vond het een heel charmante man moet ik eerlijk zeggen. Ik kon me wel voorstellen dat vrouwen daarop vielen. Ik was er wel behoorlijk weg van. Ja, hij was flirterig, in zijn hele doen en laten... Een zus van een vriendin had hij een briefje in haar handen gedrukt van: zullen we elkaar ontmoeten.’
Roddels
Prins Bernhard de vrouwenversierder was tot voor kort iets voor speculaties en roddels, maar inmiddels hebben vrienden van de prins voor de televisie het bestaan van ten minste twee buitenechtelijke kinderen bevestigd.
Ophef veroorzaakte dit niet. Het hoort ook historisch bij koninklijke hoven: vorsten sloten verstandshuwelijken en zochten daarbuiten hun vertier met alle gevolgen – bastaards – van dien.
Jaap van Ginneken vermoedt dat het simpeler ligt: ‘Dat van die buitenechtelijke kinderen is, denk ik, niet eens tot het grote publiek doorgedrongen. Of het past gewoonweg niet in het beeld dat we koesteren van de verenigde familie op het bordes. We verdringen het. Of misschien vinden we het eigenlijk wel leuk dat hij zich heel anders gedraagt dan van hem wordt verwacht.’
Allure
Historicus Reinildis van Ditzhuyzen denkt dat Nederlanders prins Bernhard bewonderden vanwege zijn stijl en allure. ‘En omdat hij durft, omdat hij zichzelf is en blijft, omdat hij zegt wat hij, en met hem vele anderen, vindt en ook consequent handelt. Zijn slippertjes vindt het publiek eigenlijk wel spannend. Met zijn gedrag doorbreekt hij de saaiheid en met zijn stijl en allure doorbreekt hij de lelijkheid van het bestaan. Dat is voor velen aantrekkelijk: tjonge, wat leidt die man een mooi en avontuurlijk leven – dat zou ik zelf ook wel willen,’ zegt Van Ditzhuyzen.
Maar tastte prins Bernhard met zijn levensstijl niet de koninklijke waardigheid aan? ‘De Koningin moet gezag uitstralen, moet een bepaalde waardigheid hebben. Het goede voorbeeld geven. En dat geldt ook voor de andere leden van het Koninklijk Huis. Als leden die waardigheid aantasten, heb je een probleem,’ zegt de Nijmeegse hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’eert.
De minister-president is wel verantwoordelijk, maar hij heeft geen bevoegdheden. Hij kan leden van het Koninklijk Huis geen spreekverbod opleggen, zoals dat met ambtenaren wel kan.
Als prins Bernhard zich uitspreekt tegen het beleid van het Openbaar Ministerie, is dat niet meer te herstellen. Dat is het dilemma van de ministeriële verantwoordelijkheid. Je ziet een minister-president zich ook altijd in bochten wringen in zulke situaties.’
Junk
Buiten Den Haag lag niemand er wakker van dat prins Bernhard de koninklijke waardigheid in het geding bracht toen hij justitie schoffeerde.
Hij deed dat door te zeggen dat hij de boete zou betalen van twee Albert Heijn-medewerkers die een stelende junk hardhandig hadden aangepakt.
Veel Nederlanders vonden die actie prachtig. Dat wil niet zeggen dat het koningshuis van het publiek carte blanche krijgt.
Harry van Wijnen signaleert een verschil tussen de zeden van nu en die van na Lockheed. ‘Bernhard ging destijds met veel merkwaardige mensen om, van wie een aantal echt dubieus was. Buitenlanders die op een kwade manier aan geld waren gekomen. Hij haalde er ook veel geld mee op voor het Pandafonds. Niemand die het hem kwalijk nam. Na Lockheed werd dat pas anders.’
Prins Bernhard heeft na Lockheed, en dan vooral nadat hij zijn baard liet staan, opnieuw het Nederlandse publiek veroverd. Prins Bernhard kon zich weer alles permitteren. Zelfs de toch zo kritische koningin Beatrix kon veel hebben van ‘pappie’, zoals de prins altijd door zijn dochters werd genoemd.
Scherven
Het is niet de Koningin die de scherven moet opruimen als prins Bernhard uit de bocht vliegt, maar de premier.
Toen de prins in 1971 had geopperd de Kamer voor één of twee jaar uit te schakelen, kreeg hij van minister-president Barend Biesheuvel (ARP) een berisping.
Na zijn hulde aan het adres van de assertieve Albert Heijn-medewerkers in 2002, werd prins Bernhard niet gekapitteld. Premier Jan Peter Balkenende (CDA) zei dat prins Bernhard ‘uit zijn hart had gesproken’.
Een mild oordeel over een prins die aankondigde de boete te zullen betalen. Balkenende kon niet anders. Maar de premier zag ook in dat de prins handelde in de geest van de tijd, waarin het gedachtegoed van de vermoorde Pim Fortuyn breed was omarmd.
Fortuyn bleef maar schoppen tegen de gevestigde politiek, die problemen als de criminaliteit maar op z’n beloop liet. ‘En nu nam onze volksheld op Soestdijk het op voor de kleine volkshelden,’ zegt Van Wijnen.
Henri Beunders: ‘Bernhard is groot geworden door de Tweede Wereldoorlog. Hij was de leider van het verzet. De analogie met nu is dat hij ook toen ageerde tegen de gevestigde orde, de Duitsers. Dat maakte hem populair. Hij heeft zich altijd gebaseerd op het gezonde volksgevoel, terwijl zijn democratische gezindheid niet groot was. En hij weet het net als Fortuyn mooi te zeggen.’
Populisme
Prins Bernhards populisme deed het koningshuis eerder goed dan slecht. In de paleizen van koningin Beatrix werd niet gesidderd als er vanaf Soestdijk weer eens een klaroenstoot wordt gegeven. De vraag is nu: wie heeft de stijl, de allure en vooral de bravoure om de vrijgevochten plek van de overleden prins Bernhard in het koningshuis over te nemen?
(dit stuk is een bewerkte versie van een artikel dat in 2003 in het weekblad Elsevier verscheen)