Thomas Paine was pas op latere leeftijd succesvol
De meeste invloedrijke denkers uit de geschiedenis waren vroegrijpe kereltjes. Ze lazen bijvoorbeeld al op hun vierde Latijn of schreven op hun achtste een imposant essay over de vrije wil.
Maar de op 29 januari 1737 in het Engelse graafschap Norfolk geboren Thomas Paine gold in zijn jeugd totaal niet als een intellectuele belofte.
De Quakerszoon was noch een enthousiaste noch een slimme leerling. Op dertienjarige leeftijd ging hij al van school af om in de voetsporen van zijn vader te treden en korsettenmaker te worden. Vervolgens liep hij van huis weg om aan te monsteren op een schip, maar ook als matroos wilde het niet echt lukken.
Mislukkeling
Het mislukken van zijn avonturen op zee kan als typerend worden gezien voor de eerste 37 jaren in het leven van Paine, die nauwelijks gelukkig en succesvol genoemd kunnen worden. Hij werkte als ambtenaar der accijnzen in de laagste rang bij de Douanedienst totdat hij, wegens het verzaken van zijn plichten, werd ontslagen.
Hij begon een tabakshandel die failliet ging; zijn eerste echtgenote overleed; van zijn tweede vrouw liet hij zich scheiden. Kortom, treurigheid troef in het leven van de jonge Paine, die zichzelf steeds meer als een mislukkeling begon te zien.
Amerika
Met beide handen greep hij dan ook de mogelijkheid aan om naar Amerika te vertrekken. Na tijdens de zeereis bijna aan scheurbuik overleden te zijn, kwam hij in november 1774 aan in het land dat voor hem de spreekwoordelijke onbegrensde mogelijkheden zou bieden.
Dankzij de aanbevelingen van Benjamin Franklin, die hij in Londen had ontmoet, kreeg hij een baantje als redacteur bij de Pennsylvania Magazine, waar hij zijn grote talent, zijn schrijfvaardigheid, tot ontwikkeling kon brengen.
Aanzien
Toen de spanningen opliepen tussen de Amerikaanse koloniën en het Britse moederland, koos Paine, tot ontzetting van zijn landgenoten, voor de opstandelingen. In januari 1776 publiceerde hij het pamflet Common Sense, waarin hij de wenselijkheid van een republikeinse staatsvorm en de noodzaak van onafhankelijkheid voor Amerika op een zeer heldere wijze uiteenzette.
Het pamflet werd een bestseller en bracht de auteur roem en aanzien. Als beloning voor zijn inzet voor de Amerikaanse zaak kreeg hij een huis en wat land, waar hij zich, met een bescheiden uitkering, kon wijden aan zijn wetenschappelijke interesses.
Zo ontpopte hij zich als een verdienstelijke uitvinder, met als belangrijkste prestatie het ontwerp van een bijzondere ijzeren brug. Maar tijdens een bezoek aan Frankrijk kreeg hij opnieuw de revolutionaire smaak te pakken. Met een baanbrekend boek zou hij de ontwikkeling van een brede hervormingsbeweging stimuleren.
Monsters
Over de Franse Revolutie (1789) waren de meningen in intellectuele kringen erg verdeeld. De beroemdste aanklacht kwam van de afgevaardigde in het Britse parlement voor het district Malton, de Ier Edmund Burke. Hij zag in Frankrijk ‘een wereld van Monsters’ ontstaan die hij beschreef in een hartstochtelijk politiek boek, Reflections on the Revolution in France.
Burke’s felle aanval op revolutionaire dadendrang lokte veel reacties uit. De beroemdste, populairste en invloedrijkste kwam van de hand van Paine. De twee delen van zijn Rights of Man, verschenen in maart 1791 respectievelijk februari 1792. Van het boek werden in Europa binnen twee jaar tweehonderdduizend exemplaren verkocht.
Beschaving
In het eerste deel van Rights of Man betoogde Paine dat regeringen de natuurlijke rechten van mensen niet respecteerden. Dit zijn rechten die ieder mens bezit en hem in staat stelt zich naar eigen inzicht te ontplooien. Een constitutie waarin de beginselen van goed bestuur worden vastgelegd, en een representatieve democratie zijn voor het respect van deze rechten van wezensbelang.
In het tweede deel ging Paine nog een stap verder en onderstreepte hij het belang van sociaal-economische wetgeving om de positie van zwakkeren in de samenleving te verbeteren.
Hij liet hiermee het liberalisme van zijn tijd achter zich zonder het socialisme te omhelzen. Wat hem onderscheidde van socialisten, was zijn geloof in het nut van het marktmechanisme en zijn wantrouwen jegens de staat. Hoe meer beschaving, hoe minder overheid, vond hij.
Glans
Het hoofddoel van de auteur van Rights of Man was de vorming van een rechtvaardige en geordende samenleving die, in plaats van onderworpen te zijn aan de willekeur van een klein groepje machtigen, bestuurd wordt op grond van de wensen van vrije en rationele burgers.
Paine zag de maatschappij als een verband van gelijken, mensen met rechten die door een ieder gerespecteerd dienen te worden. Aan glans heeft dit ideaal in de loop der eeuwen nog weinig verloren.
Waarin Paine tekortschoot, was vooral historisch en sociologisch inzicht. Zijn uitroep ‘Het ligt in ons vermogen om helemaal opnieuw met de wereld te beginnen’ getuigt van weinig besef van historische ontwikkelingen en maatschappelijke verhoudingen. Als rationalist, hamerend op het belang van fraaie principes, had Paine ook te weinig oog voor de harde realiteit, voor de mens met al zijn zwakheden.
Opruiing
Door de scherpe kritiek die Paine in Rights of Man uitoefende op het politieke bestel van zijn vaderland, werd hij vervolgd wegens smaad en opruiing. Hij nam de benen naar Frankrijk, waar hij als nationale held werd verwelkomd. Maar zijn onafhankelijk oordeel en sterk rechtvaardigheidsgevoel brachten hem al weer snel in problemen.
De Jacobijnen arresteerden hem en zetten hem in de gevangenis, waar hij een klein jaar zuchtte onder het revolutionaire bewind waarvan hij zulke hoge verwachtingen had gehad.
Atheïst
Toen Paine in 1802 terugkeerde naar Amerika, bleek dat zijn steun voor de Franse Revolutie hem daar niet in dank werd afgenomen. Bovendien had hij 1795 The Age of Reason gepubliceerd. Dit boek bevatte een pleidooi voor het deïsme, maar werd opgevat als de geloofsbelijdenis van een godloochenaar.
Hij kwam, ten onrechte, bekend te staan als ‘die vuile kleine atheïst’, zoals president Theodore Roosevelt hem later zou noemen. Verder bleef de Britse regering fanatiek campagne voeren om hem in diskrediet te brengen.
Alle kritiek en aantijgingen droegen ertoe bij dat Paine zich in de laatste jaren van zijn opwindende leven nogal onplezierig voelde. De man die zichzelf omschreef als ‘iemand die de wereld als zijn woonplaats beschouwt, en wiens doel het is overal ter wereld het goede te brengen’, voelde zich miskend en in de steek gelaten. Vereenzaamd stierf hij in de ochtend van 8 juni 1809.
Modern
Veel van de denkbeelden die Paine verdedigde, doen betrekkelijk modern aan. Hij propageerde de conceptie van de mensenrechten, een idee waaraan tegenwoordig bijna iedereen op zijn minst lippendienst bewijst.
Hij viel de monarchie aan, een staatsvorm die hij vervangen wilde zien door een republiek. Hij sprak zich uit voor het recht van een volk zichzelf te besturen, voor democratie derhalve. Hij pleitte voor hulp aan behoeftigen en voor een oudedagsvoorziening, pleidooien waarmee hij zich een van de eerste theoretici van de verzorgingsstaat toonde.
Schrijfstijl
Dat Paine op de moderne lezer een vrij grote aantrekkingskracht uitoefent, heeft overigens niet alleen met zijn ideeën te maken. Zijn kracht ligt zeker ook in de wijze waarop hij zijn denkbeelden onder woorden bracht. Net als zijn voornaamste ideologische opponent Burke nam hij geen academische, afstandelijke houding aan.
Uit alles wat Paine schreef, spreekt een enorme betrokkenheid bij de behandelde onderwerpen en zijn felheid, zijn razernij, vormt de basis voor een meeslepende stijl van schrijven.
Wat hem van Burke onderscheidde, was dat hij zich niet verloor in mooischrijverij en gewichtigdoenerij. Tijdens zijn loopbaan als journalist had hij geleerd helder en bondig te formuleren. Als politiek polemist was Thomas Paine onovertroffen.