politiek

Frits Bolkestein en Pim Fortuyn: intellectuele politici van formaat

Door Afshin Ellian - 28 juni 2013

Frits Bolkestein schreef de afgelopen maanden zijn memoires in Elsevier. Het zijn prachtige stukken over de afgelopen decennia. Maar het is verbijsterend dat Bolkestein zich niet uitspreekt over Pim Fortuyn.

Niet alle politici hebben de capaciteit om ook intellectueel te worden genoemd. Voormalig VVD-leider Frits Bolkestein is politicus en intellectueel.

'ANP'

Frits wordt tachtig en dat was reden voor feest. Zelden heeft een politieke leider zo nadrukkelijk zijn sporen achtergelaten als Frits Bolkestein. Maar het klinkt bijna ironisch om hem als intellectueel te kwalificeren.

Bolkestein keert zich geregeld tegen intellectuelen die zich met politiek bezighouden. ‘Politiek is geen vak voor intellectuelen,’ hebben we Frits vaak horen zeggen. Intellectuelen begrijpen het politieke ambacht niet en richten daarom vaak ravage aan in de politiek.

Politieke strijd

Deze stelling over de rol van intellectuelen in de politiek is niet onlogisch. En toch moet deze stelling worden gerelativeerd, dat bewijst Frits Bolkestein zelf.

Niet alle intellectuelen richten een ravage aan als ze aan politieke processen deelnemen. Bolkestein is een intellectueel van formaat die de politieke strijd combineerde met een intellectuele strijd rond Verlichtingsidealen. Zo keerde hij zich tegen de islam en vroeg moslims om de maatschappelijke verschijning van de islam te seculariseren.

Uitgehold

En hij keerde zich keihard tegen de linkse intellectuelen die – al dan niet bewust – het communistische totalitarisme verdedigden. Maar deze kritiek onderbouwde hij met een beroep op andere intellectuelen, zoals Karl Popper.

Wat Bolkestein uit het oog verliest, is dat het Sovjet-imperium juist van binnenuit door Oost-Europese intellectuelen werd uitgehold. Het waren niet de Oost-Europese politici die het Sovjet-totalitarisme uitdaagden.

Juist de politici gingen braaf mee met de partijleiding. Het waren intellectuelen zoals Václav Havel die de hele ideologie en maatschappelijke ordening van het socialisme hebben kunnen ontkrachten.

Kritiek

Wat werd er destijds gelezen in Praag? Geen politieke boeken, maar Plato en Heidegger. Ondanks alle verwijten van Popper dat Plato de eerste totalitaire man op aarde was, pleegden de Oost-Europese intellectuelen verzet door Plato te lezen.

Heideggers kritiek op maakbaarheid was een geslaagde aanval op het marxistische, socialistische ideaal van een deterministische geschiedenis.

De Oost-Europese schrijvers, dichters en filosofen waren de echte verzetsleiders tegen het totalitarisme.

Ook na de val van de Muur speelden de intellectuelen een belangrijke rol bij de overgang naar een democratische samenleving.

Marxisme

Weer moet ik denken aan Václav Havel. Dankzij president Havel gingen Tsjechië en Slowakije vreedzaam uit elkaar. In een ander deel van Oost-Europa voerden politici, en niet de intellectuelen, een wrede burgeroorlog in naam van het nationalisme: in Joegoslavië.

Voorlopig is het aandeel van beroepspolitici in Europese tragediën groter dan het aandeel van een handjevol intellectuelen dat het marxisme een aantrekkelijke ideologie vond.

De totalitaire regimes werden niet door intellectuelen, maar de politici in stand gehouden.

Pim Fortuyn

Frits Bolkestein is niet de enige intellectueel in de recente politieke geschiedenis van Nederland. Pim Fortuyn was ook een intellectueel van formaat. Hij schreef boeken, essays en columns. Pim werd een politicus, met succes. Helaas werd hij op 6 mei 2002 vermoord door een links-extremistische figuur.

Frits Bolkestein schreef de afgelopen maanden zijn memoires in Elsevier. Het zijn prachtige stukken over de afgelopen decennia. Ze werden voorzien van mooie foto’s die ons meevoeren door de recente geschiedenis. Maar ook daarin spreekt Bolkestein zich niet uit over de opkomst van Pim Fortuyn.

Gehalveerd

Het is bijna verbijsterend om dit hier te melden. Waarom? De kroonprins van Bolkestein, Hans Dijkstal, wist zich geen raad met Pim Fortuyn. Dijkstal verkondigde destijds dezelfde opvattingen als de PvdA.

Hij vormde wellicht onbewust een alliantie met alle linkse partijen, inclusief D66, tegen Pim Fortuyn. Daardoor werd de VVD bijna gehalveerd bij de verkiezingen van 2002. Hierover horen we Bolkestein niet.

Waarom moest van hem Dijkstal de leider van de VVD worden? En waarom keerde hij zich tegen Pim Fortuyn?

Ik weet dat Pim en Frits elkaar kenden. Mijn vriend, wijlen Hendrik Jan Schoo, voormalig hoofdredacteur van Elsevier, vertelde mij dat er eens een privéavond met Pim was georganiseerd en dat Frits daar ook bij was. Daar zette Pim zijn opvattingen uiteen.

Loyaal

Wat betreft Frits’ reactie hierop: ik ga hier niet citeren uit een vertrouwelijk gesprek met een vriend. Ik wil loyaal zijn, ook aan een overleden vriend.

Maar Bolkestein moet meer zeggen en schrijven over Pim Fortuyn en de reden waarom hij zich ondubbelzinnig tegen hem keerde – tegen een intellectuele politicus die precies dezelfde opvattingen huldigde als hijzelf.

Niet alleen kritiek, maar ook zelfkritiek siert een denker en een politicus.

Frits Bolkestein en Pim Fortuyn zijn intellectuele politici die de Nederlandse politiek onomkeerbaar hebben veranderd.

Ingelogde abonnees van Elsevier kunnen reageren.