De ellende van internet

maandag 10 januari 2005 15:23

De elektronische snelweg zou ons naar een heerlijke nieuwe wereld voeren, maar de digitale route blijkt riskanter en problematischer dan werd gedacht.

Voor de jeugd is het inmiddels al heel gewoon, maar veel volwassenen zullen zich nog het gevoel van opwinding herinneren toen ze voor het eerst kennismaakten met internet.

Het was een wonderlijk universum dat ze ontdekten. Met oneindig veel informatie over alle denkbare onderwerpen, met leuke plaatjes en – later – filmpjes, met de mogelijkheid direct in contact te treden met personen aan de andere kant van de aardbol. Je kon zomaar een potje schaken met een inwoner van Buenos Aires.

Het was formidabel.

Euforie
De euforie ging gepaard met visioenen van een brave new world, een heerlijke nieuwe wereld. Ict-goeroe Nicholas Negroponte omschreef in zijn invloedrijke boek Digitaal leven cyberspace als een paradijselijk oord. 'Het is een plek waar de mensen elkaar helpen.’

Inmiddels lijkt het enthousiasme wat bekoeld. Het is nu duidelijk dat internet ons leven niet fundamenteel heeft veranderd. Bovendien doen zich keer op keer ongelukken voor op de elektronische snelweg. De digitale route blijkt riskanter dan aanvankelijk werd gedacht.

Ellende
Wat is nu precies de ellende van internet? De problemen zijn velerlei. Van de kinderen die door gesprekken in een chatbox verleid worden tot een ontmoeting met pedofielen, tot dwangmatig gebruik van het medium.

Bij de internetverslaving past wel een kanttekening. Het gaat hier om mensen die doorgaans al met geestelijke stoornissen kampten. Zelden raakt een huisvader die ’s avonds gezellig met de kinderen pleegt te mens-erger-je-nieten, zo in de ban van cyberspace dat hij zijn gezin verwaarloost.

De verslaafde is vaak een geïsoleerde figuur die zich in wanhoop stort op al het vermaak dat de computer biedt.

Hiërarchie
Structureler en maatschappelijk interessanter is de verwarring die internet veroorzaakt door zijn anarchistische karakter.

De samenleving kent allerlei vormen van hiërarchie. Zo zijn er autoriteiten, van de leraar op school tot de hoofdredacteur van een krant, die de kwaliteit van informatie proberen te bewaken.

Op internet ontbreken deze poortwachters. Iedereen is gelijk, iedereen kan de gegevens verspreiden die hij wenst. Overzicht ontbreekt.

Verknipte figuren
Het wegvallen van censuur en sociale remmingen maakt internet tot een eldorado voor verknipte figuren, zoals kannibalen en necrofielen.

En terroristen. De vermoedelijke moordenaar van Theo van Gogh was een verwoed gebruiker van het medium. Een paar uur voor de slachting op 2 november was Mohammed Bouyeri nog on line.

Daar kon hij, onder valse naam, uiting geven aan de meest weerzinwekkende denkbeelden en oproepen tot haat en moord zonder gecorrigeerd te worden.

Op angstaanjagende islamitische websites is ook Geert Wilders talloze malen bedreigd. In een animatiefilm werd het kamerlid zelfs onthoofd.

Dimensie
Internet zorgt voor een nieuwe dimensie, schreef de regering in november 2004 in een brief aan de Tweede Kamer.

'Het maakt de mondiale verspreiding van radicale overtuigingen, symbolen en levensgewoontes eenvoudig mogelijk, maar ook de verspreiding van kennis en vaardigheden voor het daadwerkelijk plegen van aanslagen en de methoden voor het bereiken van effect bij publiek en politiek.’

Deze analyse ging gepaard met de aankondiging van harde acties tegen websites die ruimte bieden voor extremisme en racisme. Ferme taal. Net zoals van de Europese Unie die in  december 2004 liet weten 45 miljoen euro uit te trekken tegen kinderporno op het net.

Effect
Het is de vraag of zulke maatregelen effect sorteren. Maar ze hangen in elk geval samen met het juiste inzicht dat internet met al zijn communities niet alleen bijdraagt aan het sociaal kapitaal in een samenleving. Het kan ook ontwrichtend werken.

Het is waar: de ondermijning van autoriteiten kan goed uitpakken, zoals de ondergang van journalist Dan Rather liet zien.

Slimme jongens op internet wisten snel aan te tonen dat de onthullingen van de vooraanstaande Amerikaanse televisiejournalist over de diensttijd van George W. Bush gebaseerd waren op vervalste documenten.

Dit was een mooie triomf voor de bloggers, de webdagboekschrijvers. Maar zij zijn actief in een virtuele wereld die ook gekken alle gelegenheid biedt om elkaar op te hitsen. De anarchie op internet past wellicht goed bij de moderne tijdgeest van ongebondenheid en individuele autonomie. Maar zij laat zich soms moeilijk verenigen met de sociale conventies die het cement vormen van een beschaving.

Door Gerry van der List