In naam van het dode zusje

woensdag 19 januari 2005 10:25

In haar periode bij de Wiardi Beckman Stichting leerde Hirsi Ali het Amsterdamse PvdA-gemeenteraadslid Karina Schaapman kennen. Die was onder de indruk van Hirsi Ali, en tegelijk bezorgd. 'Ik ben het angsthaasje van ons tweeën. En ik merkte hoe heftig er op haar werd gereageerd, door intellectuelen en door allochtonen.’

Hirsi Ali had het op haar werk niet naar haar zin. Ze werd te veel als junior medewerker gezien. Bij strijdlust hoort haast, en dat heeft Hirsi Ali. Volgens vriend Herman Philipse komt dat kenmerkende ongeduld voort uit 'diepe menselijke motivatie’. Wie zo gedreven is, kan moeilijk genoegen nemen met een baan als onderzoeker en wetenschappelijk projectleider.

Hirsi Ali heeft een doel, ze heeft duidelijk voor ogen waar het heen moet. En snel een beetje. Ze liep een dag mee met toenmalig fractieleider van de PvdA Ad Melkert, en vond dat geweldig en spannend. Hirsi Ali is ook een ijdel prinsesje, dat de aandacht die een politicus krijgt wel kan waarderen.

Intussen nam de ernst van de bedreigingen zo toe dat Hirsi Ali het land uit moest. Ze kreeg een schuiladres via schrijversechtpaar Leon de Winter en Jessica Durlacher, die haar hadden ontmoet tijdens een bizar etentje in het Amsterdamse Hilton. Daar was ze, giechelend, halverwege de maaltijd weggevoerd door haar beveiliging. Er zouden ongure types voor de ingang van het hotel zijn gezien.

Eenmaal ver weg moest Hirsi Ali zich bezinnen op haar toekomst. Bij de Wiardi Beckman Stichting had ze het niet naar haar zin. Ze kon promoveren aan een Amerikaanse universiteit. Ze kon zich vestigen als opinieleider.

Maar inmiddels had ze kennisgemaakt met de VVD’ers Gerrit Zalm, minister van Financiën, en Neelie Kroes, oud-minister en tegenwoordig eurocommissaris Mededinging. Kroes zag wel een toekomst voor Hirsi Ali in de VVD.

Hirsi Ali kreeg uiteenlopende adviezen. Jessica Durlacher was huiverig. Haar leek het beter als Hirsi Ali publicist zou worden. 'Dan heb je toch meer vrijheid dan als politicus. Ik vond dat ze niet in moest gaan op die verleidelijke telefoontjes uit de politiek.’ Karina Schaapman zei dat ook. 'Ik voorzag een groot persoonlijk drama als ze in de politiek zou gaan.

Ik zei: “Blijf gewoon schrijven.” Maar ze ging steeds weer in die praatprogramma’s zitten.’ Neelie Kroes en Hirsi Ali voerden lange, intense gesprekken. Kroes wist uit haar tijd als wetenschappelijk medewerker aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit hoe zwaar en eenzaam het bestaan van een promovendus is.

Heeft Kroes weleens spijt gehad van haar advies aan Hirsi Ali om de politiek in te gaan, waar ze nu eenzamer is dan welke promovendus ook? Tsja. 'Dat heeft geen zin. Ik heb het wel afgeleerd om op gedane zaken terug te kijken.’ En Durlacher begreep de keuze voor de politiek ook wel. 'Dat geeft haar toch de mogelijkheid om echt iets voor elkaar te krijgen.

Ik zag dat het een kans was die ze moest grijpen.’ Voor Paul Kalma, Hirsi Ali’s werkgever bij de Wiardi Beckman Stichting, was haar vertrek naar de VVD een grote schok. 'Heel jammer. Ze verweet de PvdA dat die te conservatief was. Dat leek mij niet juist. En ik vond juist dat ze binnen de partij veel op gang heeft gebracht.’

Integratie
Bij de VVD werd Hirsi Ali op een hoge zestiende plaats gezet voor de verkiezingen van 2002, en ze kreeg de portefeuille die ze wilde: integratie. Ze kwam in de Kamer met dertigduizend voorkeurstemmen.

Kritiek op Hirsi Ali gaat bijna altijd over de manier waarop ze haar standpunten naar voren brengt, en niet over de inhoud van die standpunten. De meest gehoorde klacht is dat ze 'niet effectief’ is.

Submission bijvoorbeeld is bedoeld voor onderdrukte vrouwen in islamitische landen. Alsof die, zeggen critici, op een zondagavond tegen middernacht naar de VPRO zitten te kijken. Karina Schaapman zegt dat Hirsi Ali inderdaad 'een andere vorm van politiek bedrijven heeft.

Soms moet je gas terugnemen om iets te bereiken. Maar wat is de beste weg om je gelijk te krijgen? Nu ze zegt dat ze Submission, deel twee gaat maken, denk ik: doe maar niet. Is dat nou verstandig? Soms heb je wat meer sociale intelligentie nodig.

Maar mensen als zij hebben we wel nodig, want er wordt nu meer over de islam gepraat dan ooit.’ Cisca Dresselhuys, vriendin en hoofdredacteur van het feministische maandblad Opzij, vindt Hirsi Ali het prototype van de activist. 'De vraag is alleen hoe lang je die rol van wegbereider volhoudt.’ 

Moslims zijn aanzienlijk minder enthousiast over de inspanningen die Hirsi Ali zich getroost. 'Hoe is het mogelijk dat die moslims zo bloeddorstig reageren op dat kwetsbare, lieve, schattige meisje?’ vraagt Herman Philipse zich af.

Dat weet Haci Karacaer, voorzitter van de Turkse vereniging van moskeeën Milli Görus. Hij zegt dat het overgrote deel van de mensen – en daar rekent hij zowel allochtone als autochtone Nederlanders toe – de manier waarop zij werkt contraproductief vindt. 'Provocerend, beledigend, niet verstandig. Zelfs de vrouwen voor wie ze opkomt, vinden het maar niks. Allochtone vrouwen kunnen zich helemaal niet met haar identificeren. Je kunt toch niemand tegen zijn wil iets opleggen?'

Discussie
Karacaer merkt op dat vooral 'witte mannen’ erg zijn gecharmeerd van de Somalische. Hij vindt het wel knap dat ze zo snel zo’n positie heeft weten te veroveren. In februari 2004 nodigde Karacaer Hirsi Ali, een paar imams en wat allochtone jongeren uit voor een discussie.

'Dat was een relaxed gesprek, ze sloeg niet zo wild om zich heen als ik had gedacht. Het was echt gezellig, ontwapenend. Ik weet heus wel dat er problemen zijn. Veel moslims beginnen dat meteen te ontkennen of ze worden persoonlijk, of ze gaan het psychologiseren.’

Hirsi Ali krijgt het niet alleen zwaar te verduren van kwade moslims, in autochtoon Nederland komt vaak een bedaagde ex-politicus te voorschijn die haar op de vingers tikt.

Onder het motto 'Wie geschopt wordt, geeft een keer een trap terug’ prediken oud-politici matiging, om moslims niet te schofferen. Onder hen Hirsi Ali’s partijgenoot Hans Dijkstal, die haar beschuldigde van 'machopraat’, Max van der Stoel van de PvdA, die vindt dat Nederland lijkt op Macedonië toen dat land op de rand stond van een burgeroorlog, en minister van Economische Zaken Laurens Jan Brinkhorst van D66.

Hij vond het 'onverstandig’ dat Hirsi Ali Submission had gemaakt en vergeleek het maken van de film met 'het opsteken van een sigaret in een munitiemagazijn’. 'Niet iedereen weet wanneer er wat gezegd moet worden,’ zegt Kroes over de uitlatingen van Brinkhorst.

De vrienden van Hirsi Ali staan pal achter haar. En wat voor vrienden. Het lijkt wel of Hirsi Ali allianties belegt, net als de warlords uit haar vaderland. Ze zoekt vaak zelf contact met mensen die haar interessant lijken. Onder hen Neelie Kroes en Cisca Dresselhuys.

Tegen de laatste zei ze ooit dat ze het strijdbare van vrouwen uit die oudere generatie zo bewondert. Dat mist ze bij haar leeftijdgenoten, want de doorsnee vrouw van 35 maakt zich nergens druk over.

En Kroes ziet zich als substituut-moeder. 'Met haar eigen moeder heeft ze geen contact, omdat ze een afvallige is. Ik heb in mijn leven van alles meegemaakt en kan haar over mijn fouten vertellen.’

Op haar laatste verjaardag, 13 november, waren aanwezig: de schrijvers Leon de Winter en Jessica Durlacher, Trouw-journalist Jaffe Vink, VVD-coryfee Frits Bolkestein, hoogleraar Herman Philipse, jurist en dichter Afshin Ellian, VVD-fractievoorzitter Jozias van Aartsen, hoofdredacteur Cisca Dresselhuys, essayist Paul Scheffer, arabist en hoogleraar Hans Jansen.

Tevergeefs
Mensen die de meeste Nederlanders alleen maar uit de krant kennen. Ze zaten die avond overigens tevergeefs op de jarige te wachten. Hirsi Ali kwam niet op haar eigen feestje. Sinds 8 november, bijna een week na de moord op Theo van Gogh, regisseur van Submission, is ze niet meer in het openbaar verschenen.

Ze belt zelf met haar vrienden, die kunnen haar niet bellen of e-mailen. Voor een gedreven, gehaaste, sociale vrouw als Ayaan Hirsi Ali – vrienden roemen haar warmte en generositeit – moet de semi-gevangenschap waarin ze nu leeft, een marteling zijn.

Ze vult haar tijd met het lezen van een handboek over logica: An Introduction to Logic, van de Amerikaan Irving M. Copi. Ze schrijft een essay getiteld A Short Cut to Enlightenment, de kortste weg naar de verlichting.

Als ze belt, zoals laatst met Cisca Dresselhuys, gaat het niet over onbenulligheden. 'Toen drukte ze me op het hart om tegen Gerrit Zalm, VVD-minister van Financiën, te zeggen dat hij moest blijven strijden voor de emancipatie van de moslimvrouw,’ zegt Dresselhuys.

Boeken
Ondanks haar afwezigheid, of misschien wel daardoor, heeft Hirsi Ali bereikt dat ze ook in het buitenland wordt gehoord. Haar boeken zijn verkocht aan Frankrijk, Zweden, Finland, Duitsland en Italië. Met een Amerikaanse uitgever wordt onderhandeld.

Misschien is het zo dat Hirsi Ali vanuit haar geheime adres alles ziet en alles hoort, zoals ze zei in haar brief aan de VVD die tijdens het partijcongres in november werd voorgelezen. Maar ze moet op dat adres erg eenzaam zijn.

In het boek De maagdenkooi heeft ze tien tips opgenomen 'voor moslima’s die weg willen’. Het is een opsomming die een bijna ontroerend kijkje geeft in Hirsi Ali’s leven. Neem tip 9. 'Ondanks alle hulp van buitenaf sta je er nog altijd alleen voor: wees je daarvan bewust.

Hou er rekening mee dat je goede en slechte dagen zult hebben en praat jezelf niet in de put, heb geen zelfmedelijden.’

Door Liesbeth Wytzes