Seks: de lasten van de lust

dinsdag 20 november 2007 16:24

Nederland is de meest geseksualiseerde samenleving ooit. De bezorgdheid neemt toe, maar toch lijkt een moreel verval uit te blijven.

Dit artikel verscheen eerder in Elsevier weekblad, 18 augustus 2007

Feministen, conservatieven, moslims en sociaal- en christen-democraten spannen samen. Zij keren zich tegen overdadige erotiek die de moderne mens zou doen ontsporen. Maar is de vermindering van seksuele repressie niet vooral een zegen? En moet onze seksshop niet verdedigd worden tegen de boerkaliefhebbers?

Blote mensen
 Jeroen Dijsselbloem heeft het niet makkelijk. Het spraakmakende Kamerlid van de PvdA beziet met permanente verontrusting de zedelijke ontwikkelingen in Nederland. Bijvoorbeeld de groeiende populariteit van porno op mobiele telefoons. Scholieren zouden tegenwoordig 'massaal' naar blote mensen op hun gsm kijken. 'Dat is weer een voorbeeld van de huidige verslapte seksuele moraal,' vertelde Dijsselbloem vorige maand aan Het Parool. 'Ik maak me daar grote zorgen over.'

Eerder sprak hij al in vermanende bewoordingen TMF en MTV toe. De muziekzenders laten in de ogen van Dijsselbloem te veel blote (negerinnen)billen zien. Het seksisme in de videoclips geeft een volstrekt verkeerd voorbeeld van de manier waarop mannen met vrouwen omgaan.

Het beschavingsoffensief van Dijsselbloem is opmerkelijk. De laatste decennia liet de PvdA het ethisch reveil graag aan de confessionele partijen over. In hun zorgen staan de sociaal-democraten zeker niet alleen. Er is sprake van een groeiend onbehagen op zowat alle fronten over wat de 'seksua–lisering' van de samenleving wordt genoemd.

Ranzige jeugdcultuur
Lees Echt Sexy van Renate Dorrestein. Hoofdpersoon in de roman is Fiebie Koolveld, een dertienjarig meisje dat zich staande moet houden in een ranzige jeugdcultuur waarin jongens volgens de schrijfster pimps en gangsta's zijn en meisjes willige sletjes. Geen wonder dat verkrachtingen en seksuele perversiteiten onder de jongeren aan de orde van de dag zijn, zegt Dorrestein. Ze groeien op met een verwrongen kijk op seksualiteit.

De feministe vindt deze keer bondgenoten aan conservatieve zijde. Zo betoogt de filosoof Andreas Kinneging, de drijvende kracht achter de Edmund Burke Stichting, dat seks helaas een buitensporig grote rol is gaan spelen in het leven van de moderne westerling.

Joshua Livestro
De seksuele aandrift krijgt daarbij een 'kosmische waardigheid' toegemeten, terwijl de donkere, demonische kant wordt gebagatelliseerd. Zijn pupil Joshua Livestro is het helemaal met hem eens. De vroegere columnist van Buitenhof wil graag een eerherstel voor de ouderwetse deugd van kuisheid.

De seksuele contrarevolutie kan uiteraard op bijval rekenen van religieuze zijde. Eerder dit jaar was er veel aandacht voor het verzet van de ChristenUnie in Utrecht tegen een groot billboard met een bevallige vrouw in bikini die reclame maakte voor een lingeriemerk.

Maar dit verzet past logischerwijs bij de traditionele opvattingen van christenen over seksualiteit en zedelijkheid. En bij die van veel moslims, die gruwen van de decadentie in het Westen.

Er is dus een groot aantal bezorgde mensen in Nederland. Zij vrezen schadelijke gevolgen van porno en prostitutie, van sexy lingerie voor jonge meisjes en vibrators voor hun moeder bij het Kruidvat, van veel bloot in de reclame en op televisie. Hebben zij gelijk? Vormt de seksualisering een ernstig cultureel-maatschappelijk probleem? Dreigt Nederland aan seks ten onder te gaan?

Experiment
Steeds meer vrouwen in Nederland laten zich tegenwoordig bij de keuze van hun kleding leiden door een eeuwenoud geschrift. De Koran schrijft moslima's namelijk voor hun zinat te bedekken, een term die met 'tooi', 'schoonheid', 'sieraad' dan wel 'pracht' wordt vertaald. En dat betekent dat gelovige vrouwen in islamitische kringen zich genoodzaakt zien een hoofddoek te dragen of zelfs hun hele lichaam te bedekken.

Deze gewoonte heeft te maken met een diepgewortelde vrees voor seksualiteit. In de islam domineert het beeld van de vrouw als werktuig van Satan, als verleidster die de man het hoofd op hol brengt en tot onfatsoenlijk gedrag aanspoort. Het is dezelfde angst die zo kenmerkend is geweest voor het christendom.

Ondanks de roerende lofzang op erotiek in het bijbelse Hooglied, hebben dominees en pastoors toch vooral de nadruk gelegd op de potentieel destructieve kracht van seks. Leidt ons niet in bekoring (of, in protestantse kringen, verzoeking), was het devies. Geslachtsverkeer diende de voortplanting en kinderen werd ingeprent dat ze hun handen boven de lakens dienden te houden. Van de belangrijkste personen in de katholieke kerk, de priesters, werd zelfs volledige seksuele onthouding geëist.

Een fundamentele verandering in seksuele zeden kon dan ook pas plaatshebben toen de kerk haar greep op maatschappij en cultuur begon te verliezen. De leegloop van de bevoogdende kerken vanaf de jaren zestig ging gepaard met een grotere vrijheid om het eigen genot na te jagen.

Seks werd niet meer zozeer geassocieerd met zonde en ellende, als wel met zelfontplooiing: leidt ons vooral in verzoeking, want opwinding maakt het leven rijker, zoiets.

Elitaire kwestie
De seksuele revolutie was aanvankelijk een elitaire kwestie, een aangelegenheid van liefhebbers van de VPRO, die voor het eerst een blote boezem op de vaderlandse televisie liet zien, en leden van de NVSH, die de zegeningen van partnerruil belichtte. Later zou zich een democratisering annex commercialisering voordoen. Niet geheel tot genoegen van de voorlopers.

De progressieve geesten die zo genoten van de blote vrouw op de befaamde poster van de PSP, konden meestal weinig waardering opbrengen voor Menno Buch die op een commerciële zender voor het klootjesvolk seksuele rariteiten in beeld bracht. Dat is de houding van de Renate Dorresteins van dit land: seksuele bevrijding is alleen goed voor de hogere kringen.

De prikkeling van de fantasie heeft een hoge vlucht genomen. Misschien is Nederland wel de meest geseksualiseerde samenleving uit de menselijke geschiedenis. Nog nooit zijn er zoveel mogelijkheden geweest over seks te praten, seks in beeld te brengen, de eigen seksuele voorkeuren te praktiseren.

Daarmee is Nederland meteen een interessant cultuursociologisch fenomeen: kan een samenleving voortbestaan zonder de ingrijpende beteugeling van driften die de traditionele religies voorstaan? De cultuurpessimisten zeggen dat het experiment aan het mislukken is of al lang mislukt is, maar de feiten lijken hun niet gelijk te geven.

Impressies
Bij het beoordelen van de seksualisering doet zich direct een probleem voor: voor zichzelf sprekende gegevens ontbreken. Incest komt bijvoorbeeld voor, maar er zijn geen aanwijzingen dat dit verschijnsel van alle tijden de laatste decennia is toegenomen.

Het aantal mensen dat gepreoccupeerd is met seks, is waarschijnlijk wel gegroeid, maar naar de omvang blijft het gissen. Cijfers die worden genoemd, zoals 5 procent van de bevolking, zijn een slag in de lucht.

De alarmerende verhalen zijn nogal eens gebaseerd op subjectieve impressies. Een journalist schrijft over scholieren die naar porno kijken op hun mobieltje, en er breekt een soort morele paniek uit. Een andere journalist die nauwelijks zulke scholieren weet te vinden, krijgt veel minder gehoor. En de voor de hand liggende vraag wordt niet gesteld: wat is er eigenlijk mis met porno?

Het is een term die is komen te staan voor viezigheid, maar voor een groot aantal mannen en een groeiend aantal vrouwen is het onschuldig vertier, een middel om de fantasie te stimuleren. Waarom heb ik zinnen als ik ze niet mag laten prikkelen, vroeg de nuchtere Rudy Kousbroek, een van de zeldzame intellectuelen die waarderend over porno hebben durven schrijven.

Voor de juistheid van de oude feministische leus 'Porno is de theorie, verkrachting de praktijk' bestaat geen enkel bewijs. De, evenmin aantoonbaar juiste, stelling dat het bekijken van seksfilms spanningen verlicht en de kans op geweld verkleint, klinkt in elk geval zeker zo aannemelijk.

Narigheid
Lastig is ook dat de betrokken instanties baat hebben bij het overdrijven van problemen. Een instelling of een deskundige die uitlegt dat het allemaal wel losloopt, krijgt minder subsidie en minder aandacht van de vooral in narigheid geïnteresseerde media.

Vorig jaar publiceerde de Rutgers Nisso Groep bijvoorbeeld een onderzoek naar de seksuele gezondheid van de bevolking, waaruit zou blijken dat maar liefst twee miljoen (!) Nederlanders hulp nodig hebben op het gebied van seksualiteit. Ook zou er een grote behoefte bestaan aan meer onderzoek, een onderzoek dat het instituut natuurlijk zelf graag verricht.

Het grappige is dat uit het bevolkingsonderzoek verder een tamelijk geruststellend beeld van de seksualiteit in Nederland oprijst: 80 procent van de ondervraagden was getrouwd, driekwart gaf aan met één partner seks te hebben gehad in het half jaar daarvoor.

De frequentie van het seksueel contact was gedaald vergeleken met het vorige onderzoek: in 1991 had 58 procent van de Nederlanders meer keren per week seks, in 2006 was dat 41 procent. Nog eens 20 procent gaf aan het (bijna) nooit te doen.

Opvallend braaf
Dat zijn geen cijfers die wijzen op een losbandige, oversekste natie. Het hippievisioen van mensen die het bekrompen huwelijk achter zich zouden laten en zich zouden overgeven aan vrije seks in communes, is niet gerealiseerd. De meeste Nederlanders zijn opvallend braaf, ook al huren meer paartjes dan vroeger op zaterdagavond in de videotheek een opwindend filmpje.

Dat huren is ook wel nodig, want op de televisie valt weinig erotiek meer te bekijken. De tsunami van pornografische programma's waarvoor in de jaren negentig werd gewaarschuwd, bleek uiteindelijk een briesje. Zowel de televisiekijker als de adverteerder raakte snel verzadigd.

Zelfregulering
Karl Noten kan een succesvolle loopbaan in Nederland wel vergeten. De fitnesstrainer, vooral bekend van het programma Nederland in beweging, werd betrapt op het bezit van kinderporno en vervolgens publiekelijk aan de schandpaal genageld.

De ontmaskering van Noten zou als bewijs kunnen dienen voor de zedenverwildering in Nederland. Een bekende presentator die in zijn vrije tijd naar blote kinderen zit te kijken, waar moet dat heen? Maar het is ook mogelijk om de affaire op een andere, positievere manier te benaderen. De afrekening met pedofielen valt te beschouwen als een nuttige en effectieve vorm van zelfregulering.

In de jaren zeventig betoogde de beruchte Joop Wilhelmus in zijn pornoblaadje Chick dat seks met (je eigen) kinderen goed paste bij de seksuele bevrijding, en de kunstenaar Henk Jurriaans meldde dat zijn zevenjarig dochtertje weleens aan zijn geslachtsorgaan sabbelde. De NVSH brak een lans voor pedofilie en de PvdA kende in senator Edward Brongersma een bekende kinderliefhebber die enthousiast kon vertellen over zijn ervaringen met jongetjes.

Die tijden zijn voorbij. Nu is seks met kinderen weer netjes taboe, omdat het besef is gegroeid dat kinderen er schade van kunnen ondervinden. Weliswaar was er een handjevol pedofielen dat vorig jaar de politieke partij PNVD oprichtte en daarmee wereldwijd aandacht trok, maar op enige steun konden zij niet rekenen.

Zij werden door de rechter niet verboden en mochten hier en daar in de media hun zegje doen, zonder enige invloed uit te oefenen. Zo gaat een volwassen samenleving met dwaze ideeën en mensen om.

De veroordeling van pedofilie onderstreept de juistheid van het betoog van Cas Wouters. In zijn studie Van minnen en sterven liet de socioloog zien, daarbij voortbouwend op de civilisatietheorie van zijn befaamde Duitse vakgenoot Norbert Elias, hoe een hoger niveau van beheersing van hartstochten de mogelijke schadelijke effecten van een erotisering van het sociale verkeer kan beperken.

Zelfregulering
Het gaat om zelfregulering die de basis vormt van elke beschaving. De (seksuele) bevrijding van de jaren zestig en zeventig heeft mensen duidelijk in verwarring gebracht, maar spontaan en geleidelijk vormen zich regels en gewoonten om de morele wanorde tegen te gaan.

Dit proces is ook heel goed waarneembaar in de bejegening van vrouwen. Zij zijn zich inderdaad uitdagender gaan kleden. Er is aanzienlijk meer erotiek in het dagelijks leven. Maar tegelijkertijd zijn er allerlei, formele en informele, gedragsregels ontstaan om mannen in toom te houden.

Jongetjes krijgen al vroeg te horen dat 'nee' 'nee' betekent en dat een korte rok niet als een uitnodiging tot seksuele handelingen mag worden geïnterpreteerd. Op de werkvloer zijn er maatregelen genomen om ongewenste intimiteiten tegen te gaan. Een vrouw die zich ergert aan erotische toespelingen of billenknijperij, heeft nu meer kans dat haar klachten serieus worden genomen dan vroeger.

Boerkacultuur
Het vervelende is dat allochtonen de waarde van deze beschavingsnormen niet altijd even goed beseffen. Het zou prettig zijn om eens een maatschappelijk fenomeen te kunnen bespreken zonder direct in multiculturele problematiek verzeild te raken. Maar ook in dit geval is dit weer praktisch onmogelijk.

It's not the sex, it's the immigration, stupid. Het is niet toevallig dat het bij loverboys, groepsverkrachtingen, kinderprostitutie in de Bijlmer of aanrandingen in het zwembad vooral om allochtonen gaat. En het is geen toeval dat zij het zijn die op straat steeds 'hoer' en 'flikker' roepen.

Voor de eerste generatie immigranten, vaak afkomstig van plattelandsgebieden, was het een enorme schok om in Nederland kortgerokte vrouwen met lange, losse haren en flinke decolletés te zien rondfietsen en ook nog eens te moeten aanschouwen hoe mannen hier hand in hand lopen alsof het de gewoonste zaak van de wereld is.

Zij hebben hun reactionaire ideeën over emancipatie en seksualiteit overgedragen aan hun kinderen, die verward kunnen raken door de kloof tussen het geestelijk klimaat thuis en de sfeer van geestelijke en seksuele vrijheid daarbuiten. Als zij niet door hun omgeving in toom worden gehouden, lopen zij het risico ten prooi te vallen aan alle verlokkingen en uitdagingen, en te ontsporen.

Han Entzinger, de Utrechte socioloog die veel over immigratie en integratie heeft geschreven, heeft weleens opgemerkt dat de Nederlandse samenleving rekening moet houden met de uitheemse normen. Een vrouw doet er volgens hem bijvoorbeeld onverstandig aan in minirok door een typische immigrantenbuurt te fietsen.

Knieval
Maar dat zou betekenen dat Nederlanders een knieval maken voor de boerkacultuur. Beter is het om nieuwkomers duidelijk te (blijven) maken dat een geringe hoeveelheid textiel bij een vrouw niet per se wijst op werkzaamheden in de prostitutie en dat homoseksualiteit in beschaafde landen algemeen geaccepteerd wordt.

Veel Nederlanders voelen zich wellicht ongemakkelijk bij kritiek van allochtonen op onze zeden omdat zij zich een beetje schamen voor onze seksuele verworvenheden. Je kunt toch moeilijk een seksshop verdedigen tegen de hoogstaande normen van een heilige schrift als de Koran? Maar dat kan zeker wel.

De seksshop staat namelijk voor allerlei mooie dingen. Voor vrijheid bijvoorbeeld, voor keuzemogelijkheden, voor vertier en plezier, voor een veraangenaming van het bestaan. Hoe meer seksshops een land telt, hoe vrijer en beschaafder het is.

Toegangspoort
We overschatten het lichamelijke in hoge mate en zijn seks op een mystieke wijze gaan interpreteren, 'als een toegangspoort tot een hogere waarheid', meent de al eerder geciteerde conservatieve filosoof Andreas Kinneging. Dat is natuurlijk een manier om er tegen aan te kijken. Maar het is wellicht eenvoudiger om te stellen dat mensen seks zien als een toegangspoort tot genot.

Zij zijn, terwijl zij religieus geïnspireerde zonde- en schaamtegevoelens geleidelijk van zich afwierpen, meer en meer genoegen gaan beleven aan geslachtsverkeer en alles wat daarmee samenhangt. Een genoegen dat nog geestelijke en lichamelijke voordelen heeft ook. Uit allerlei onderzoek blijkt dat een actief seksleven bijdraagt aan de gezondheid.

Die lustbeleving draagt risico's in zich, dat klopt. Er bestaat een kans op geslachtsziekten en op verslaving en er is sprake van seksueel geweld, dat overigens vaak meer met machtsstreven dan met seksuele aandriften te maken heeft. Maar dit zijn en blijven marginale verschijnselen. Er zijn geen tekenen van een algeheel moreel verval.

Het is goed mogelijk een schaars geklede vrouw op een billboard, uitdagende homo's op een boot in de Amsterdamse grachten of een vibrator bij de Bijenkorf smakeloos te vinden. Maar het valt niet zo goed aannemelijk te maken dat de toename van de hoeveelheid erotische prikkels de samenleving schade berokkent.

Het is een grote vooruitgang dat de kerk – zelf zeker ook niet onbekend met seksueel misbruik – niet meer zo'n invloed heeft op de activiteiten in de slaapkamer. Het zou jammer zijn als de PvdA, Opzij, de Edmund Burke Stichting en de moskee de kerkelijke rol zouden overnemen en de burgers gaan voorschrijven naar welke films zij mogen kijken en welke kledingstukken zij dienen te dragen. Door al die ophef over de lasten van de lust dreigt een van de – weinige – waardevolle lessen van de culturele omwenteling van de jaren zestig vergeten te worden: zonder seksuele repressie is het leven een stuk aangenamer.

Kader 1 bij dit artikel: PORNO ALS IDEAAL
Terug van weggeweest: de vrouw als lustobject

Toen Sunny Bergman merkte dat ze niet meer werd nagefloten door bouwvakkers, begon ze zich zorgen te maken over uiterlijkheden. In de spraakmakende documentaire Beperkt houdbaar viel de filmmaakster het heersende schoonheidsideaal aan dat vrouwen min of meer zou dwingen er sexy uit te zien.

De klacht van Bergman sluit aan bij de visie van een oplevende feministische stroming die de 'pornificering' van de maatschappij aan de kaak stelt. De bekendste vertegenwoordiger is Ariel Levy. De Amerikaanse auteur van het boek Female Chauvinist Pigs betoogt dat steeds meer vrouwen zich in de huidige 'bimbocultuur' spiegelen aan pornografie. Siliconenborsten, opgespoten lippen, verkleinde schaamlippen – het zou tegenwoordig allemaal de gewoonste zaak van de wereld zijn. De tirades van de nieuwe feministen tegen porno als ideaal doen denken aan de aloude klachten over de vrouw als lustobject. Waarbij mag worden aangetekend dat er in Nederland vooralsnog geen wetten zijn die een korte rok voorschrijven of die vrouwen met siliconenborsten voortrekken. Het is en blijft natuurlijk allemaal een eigen keus.

Kader 2 bij dit artikel: BRAVE JEUGD
Jongeren blijken niet losbandiger dan hun ouders

Als de zedenverwildering onstuitbaar zou voortschrijden, zoals door velen wordt gevreesd, zouden jongeren (nog) losbandiger moeten zijn dan hun ouders. Maar de feiten wijzen niet die richting op. Het onderzoeksbureau Trendbox deed drie jaar geleden onderzoek naar de opvattingen over seks en relaties van jongeren (16- tot 24-jarigen) en babyboomers (44- tot 60-jarigen). Hieruit komt naar voren dat 68 procent van de jeugd seks en liefde beschouwt als twee zaken die niet los van elkaar kunnen worden gezien, 7 procent meer dan bij de babyboomers.

Jongeren blijken ook stellig in hun mening over vreemdgaan: 81 procent van de jongeren geeft aan dat hun verhouding over en uit is als de partner het bed zou delen met iemand anders, terwijl 68 procent van alle babyboomers zegt in zo'n geval de relatie te beëindigen. Slechts 6 procent van de jongeren is van mening dat een enkele keer vreemdgaan moet kunnen. Van de oudere generatie vindt 9 procent dat het een enkele keer mag. Wie sprak er van moreel verval?

Door Gerry van der List