NIOD oordeelt: Debye opportunistisch, niet fout

dinsdag 27 november 2007 16:39

De Nederlandse Nobelprijswinnaar Peter Debye heeft zich in nazi-duitsland vooral opportunistisch opgesteld, maar echt 'fout' was hij niet.

Peter Debye is onterecht voor 'fout' uitgemaakt

Dat concludeert het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) vandaag in een onderzoek naar de periode van Debye in Berlijn (1934-1940).

Boycot
De natuurkundige en scheikundige Debye (1884-1966) was vorig jaar op slag omstreden na een boek van wetenschapshistoricus en Einsteinbiograaf Sybe Rispens, Einstein in Nederland.

Daaruit bleek dat Albert Einstein het Debye altijd kwalijk heeft genomen dat hij als Nederlands staatsburger in Berlijn voor de nazi's bleef werken.

Uit brieven en documenten in Berlijnse archieven maakte Rispens op dat Debye, als een van de meest vooraanstaande wetenschappers van zijn tijd, het nazi-regime actief heeft gesteund.

Nederlandse media namen de beschuldigingen over, waarop de universiteit van Utrecht de benaming van het Debye Onderzoeksinstituut voor Nanotechnologie aanpaste. De universiteit van zijn geboorteplaats Maastricht schrapte een naar hem vernoemde wetenschapsprijs.

Opportunisme
Volgens het NIOD bevat het boek van Rispens verschillende onjuistheden, en schetst het een 'karikaturaal' beeld van de wetenschapper.

De zwaarste aantijging, dat Debye zou hebben meegewerkt aan een Duitse atoombom, is volgens onderzoeker Martijn Eickhoff onjuist. Als Debye tijdens zijn verblijf in Berlijn niet expliciet afstand heeft genomen van de nazi's, dan was dat uit puur opportunisme.

Maar Debye, aldus de NIOD-onderzoeker, was ook een idealist, die de mensheid wilde dienen met natuurkundig onderzoek in plaats van door het uitdragen van politieke idealen.

Tevreden
Rispens toont zich vanuit Berlijn tevreden met het NIOD-onderzoek. 'De hoofdconclusie, dat Debye in hoge mate opportunistisch heeft gehandeld tegenover de nazi's, blijft in stand. Hij heeft iedereen een rad voor ogen gedraaid.'

De kritiek van het NIOD op zijn boek begrijpt Rispens wel. Zijn beeld van Debye is eenzijdig, omdat het vanuit het perspectief van Einstein is geschreven.

Maar het schrappen van zijn naam door de universiteiten blijft terecht, vindt hij. 'Zo iemand heeft geen voorbeeldfunctie voor academici.'

Atoombom
Uit onderzoek van Elsevier bleek vorig jaar zelfs dat Debye mogelijk een belangrijke rol heeft gespeeld in de strijd tegen nazi-Duitsland.

Van hem zou de informatie afkomstig zijn op basis waarvan Einstein de beroemde brief schreef aan de Amerikaanse president Roosevelt, waarin hij deze waarschuwde voor het atoomprogramma van de Duitsers.

'Nu leek hij ineens een verzetsheld,' reageert Rispens. 'Belachelijk natuurlijk, al heeft hij zeker belangrijke informatie geleverd over de stand van het onderzoek.'

Door Bas Benneker

• Abonneer u op de gratis dagelijkse nieuwsbrief van elsevier.nl
• Doe Elseviers nieuwsquiz met zeven vragen over de afgelopen week
• Neem een (proef)abonnement op Elsevier

Naar de homepage