Kredietcrisis: Goochelen met leningen

vrijdag 4 januari 2008 11:46

De Europese Centrale Bank pompt honderden miljarden euro's in het bankwezen, de economische groei valt in 2008 lager uit dan verwacht, de inflatie in de eurolanden en de Verenigde Staten stijgt naar zorgwekkende niveaus, en het is allemaal de schuld van maar één fenomeen: de kredietcrisis. Dat de ellende begon op de Amerikaanse huizenmarkt, is bekend. Maar wie begrijpt nog hoe en waarom dat heeft geleid tot een kredietcrisis en wat die precies inhoudt? De crisis uitgelegd in vijf stappen.

Stap 1 Te veel goedkoop geld
De basis van de kredietcrisis ligt in het einde van de internetzeepbel in 2001. De aandelenbeurzen daalden sterk toen bedrijven in de internetbranche niet zoveel waard bleken als beleggers en investeerders dachten. Om een recessie in Europa en de Verenigde Staten te voorkomen en het vertrouwen te herstellen, grepen de centrale banken in door hun rentetarief te verlagen. De verwachte recessie bleef beperkt. Maar het rentebeleid zorgde er wel voor dat West-Europa en de Verenigde Staten werden overspoeld met goedkoop geld.

Stap 2 Problemen op de Amerikaanse huizenmarkt
Omdat geld zo goedkoop was, de rente zo laag stond en de aandelenkoersen onder druk stonden, haalden banken relatief weinig rendement. Het gevolg was dat banken grotere financiële risico's namen in hun streven naar winst. Zo kreeg een groep Amerikanen ondanks hun lage inkomen en geringe eigen vermogen toch een zogenoemde subprime-hypotheek: een risicovolle hypotheek met een lage rente die na een paar jaar sterk omhooggaat. Het idee achter die hypotheken is dat de huizenprijzen voortdurend zouden stijgen. Dat ging een tijd goed: de huizenprijzen stegen continu en zo ontstond er overwaarde op de huizen. Die overwaarde gebruikten de huizenbezitters weer om de gestegen hypotheekrente te kunnen betalen.

Maar het idee van steeds stijgende huizenprijzen bleek net zo'n zeepbel als de internethype: in de eerste helft van 2007 daalden huizenprijzen voor het eerst in jaren. Tegelijkertijd steeg de hypotheekrente. Amerikanen in het subprime-segment konden de rente niet meer betalen. In augustus moesten 250.000 gezinnen wegens wanbetaling hun huis uit.

Stap 3 Van huizenmarktcrisis naar kredietcrisis
Niet alleen huizenbezitters en hypotheekverstrekkers kwamen door de dalende huizenprijzen en stijgende hypotheekrente in de problemen. De banken hadden de hypotheken als obligatiepakketten (leningen met een korte looptijd) verpakt, en doorverkocht aan banken en investeerders in de Verenigde Staten en Europa. Met de opbrengst van die pakketten verstrekten de banken weer nieuwe leningen.

Door de leningen te verkopen als pakketten probeerden de banken een oud bancair principe te omzeilen: de leningen werden niet op de balans geplaatst. Dat proces heet securitisatie. Normaal gesproken moet het vermogen van een bank, bestaande uit spaargeld van klanten en eigen vermogen, in verhouding staan tot de uitgaven: de leningen. Als banken leningen doorverkopen, hoeven ze die niet op de balans te plaatsen. Op die manier kon het spaargeld van klanten ineens steeds meer leningen dekken.

De truc om leningen door te verkopen, fungeerde als een vliegwiel en creëerde een steeds groter groeiende schuldenberg. Centrale banken controleren of de banken niet te veel uitgeven in verhouding tot het vermogen en tikken ze op de vingers als dat wel gebeurt. Maar doordat de leningen als producten werden doorverkocht, stonden centrale banken lange tijd toe dat banken eigenlijk te veel uitleenden.

Banken die de obligatiepakketten met de risicovolle hypotheken als onderpand kochten, bundelden ze en verkochten ze door in pakketten met verschillende risico's. Toen de Amerikanen in de subprime-markt niet aan hun verplichtingen konden voldoen, verloren de pakketten met de hoge risico's snel hun waarde. Amerikaanse en Europese banken en andere investeerders verloren er flink op en moesten afschrijven.

Om zich voor tegenvallers in te dekken, begonnen die banken hun geld op te sparen. Maar er ontstond nog een probleem. Doordat de pakketten steeds waren doorverkocht, was het niet duidelijk welke banken en investeerders in de problemen zaten en welke niet. Daarom gingen banken steeds minder geld aan elkaar uitlenen. Het wantrouwen tussen de banken zorgde ervoor dat de rente die banken aan elkaar betalen als ze geld lenen, de interbancaire rente, flink opliep.

Dat zorgde voor de ernstige situatie die de kredietcrisis heet: wanneer banken elkaar geen geld meer lenen, kunnen individuele banken in de problemen komen. Als de interbancaire rente oploopt, moeten de banken die het al moeilijk hebben, duurder lenen. Daar hebben ze eigenlijk het geld niet voor. Zulke banken komen in financiële problemen. Klanten van dat soort banken vrezen voor hun spaargeld en gaan zoals bij de Britse bank Northern Rock in de rij staan om hun spaargeld op te halen. Dergelijke problemen kunnen zich door de verwevenheid van het financiële systeem als een inktvlek verspreiden. Zo kon het dat een relatief klein probleem op een deel van de Amerikaanse huizenmarkt uitmondde in een crisis in de hele westerse wereld.

Stap 4 Reddingsoperaties
Toen de centrale banken in de Verenigde Staten en Europa in augustus 2007 merkten dat er een kredietcrisis ontstond, grepen ze in door extra leningen tegen onderpand te verstrekken aan banken. De Amerikaanse centrale bank verlaagde een paar keer de rente tot 4,5 procent, zodat banken goedkoper kunnen lenen. Dat zorgt tijdelijk voor lucht, maar is geen structurele oplossing.

Tegen het einde van het jaar nam het wantrouwen weer toe. De voortdurende onzekerheid doen de markten en beurzen geen goed. Daarom kondigden de Amerikaanse en Europese centrale banken in december gezamenlijk nieuwe maatregelen aan. Ze bieden leningen aan tegen een minder hoog onderpand en verhogen de bedragen die geleend mogen worden.

Stap 5 Gevolgen voor Nederland
Ook Nederlandse banken kwamen niet onder de kredietcrisis uit. Zo moest ABN AMRO 417 miljoen euro afschrijven en nam Rabobank voor 5,2 miljard euro aan pakketten terug op de balans. Zoals het er nu uitziet, hebben de Nederlandse banken niet geïnvesteerd in de obligatiepakketten met de hoogste risico's.

Een opvallend gevolg van de crisis in Nederland is dat banken eisen dat bedrijven leningen sneller terugbetalen. Dat maakt het voor bedrijven lastiger om investeringen te doen. Vrijwel zeker koelt de Nederlandse economie af als gevolg van de kredietcrisis en de stijgende inflatie. Die ontstaat onder meer door renteverlagingen van de centrale banken. Want hoe meer mensen kunnen lenen, des te meer consumeren ze, waardoorde prijzen oplopen.

Volgens analisten zullen banken nog tientallen miljarden euro's moeten afschrijven. Dat is nog wel het opmerkelijkste aan de kredietcrisis: na een half jaar weet nog steeds niemand hoe groot de crisis werkelijk is.

Door Saskia Jonker