Dikkerdjes moeten niet op dieet

donderdag 10 april 2008 11:43

Lijnen is populair bij kinderen. Maar het is lichamelijk en geestelijk riskant om ze bepaalde voedingsstoffen te onthouden, betogen de deskundigen.

Veel te weinig brood, te weinig groente en te veel melkproducten. Dat is het negatieve oordeel dat de Voedingsraad uitspreekt over het dieetboek voor kinderen en tieners van Sonja Bakker, waarvan inmiddels bijna zeventigduizend exemplaren zijn verkocht. Volgens de Voedingsraad vormen de diverse dagmenu's die in het boek staan geen gezond eetpatroon voor kinderen. Niet alleen deugen de voedingsadviezen niet, het is ook lichamelijk en geestelijk ongezond en riskant om kinderen in de groei op een dieet te zetten, zo stellen de voedingsdeskundigen. Maar wat moet je als kind en tiener dan doen aan overgewicht?

Eerst even iets over de omvang van het probleem. Volgens de Landelijke Jeugdmonitor (derde kwartaal 2007) van het Centraal Bureau voor de Statistiek stijgt het aantal jongeren met overgewicht sinds het begin van de jaren tachtig van de afgelopen eeuw. Inmiddels is bijna een op de negen kinderen tot achttien jaar te dik. Dat wil zeggen dat hun body mass index (BMI), oftewel hun gewicht in kilo's gedeeld door het kwadraat van hun lengte in meters, naar internationale maatstaven te hoog is (zie 'Body mass index' op pagina 99). In de monitor wordt gesproken van een 'zorgwekkende stijgende tendens'.

Waarom zorgwekkend? Overgewicht bij kinderen kan al op jonge leeftijd allerlei lichamelijke en psychische klachten geven. Om te beginnen, verhoogt het de kans op het krijgen van chronische kwalen als suikerziekte, hart- en vaatziekten en gewrichtsproblemen. Verder blijkt overgewicht sociale problemen te veroorzaken. Dikke kinderen worden doorgaans negatief beoordeeld door hun leeftijdgenoten. Ze zouden dom, lui, onaantrekkelijk en ongedisciplineerd zijn. Dus worden ze vaak buitengesloten en gepest. Amerikaanse onderzoeken hebben uitgewezen dat zelfs heel jonge kinderen al onbewust sterke vooroordelen hebben over overgewicht en liever geen vriendjes of vriendinnetjes worden met kinderen die te dik zijn. Geen wonder dat dikke kinderen vaak een negatief zelfbeeld hebben. Ze willen allemaal afvallen.

Maar zij niet alleen. Volgens recent gepubliceerd onderzoek van orthopedagoog Doeschka Anschutz, verbonden aan het Behavioral Science Institute van de Radboud Universiteit Nijmegen, wil ook een kwart van de kinderen tussen de zeven en tien jaar met een normaal gewicht liever iets dunner zijn. Tien procent van de kinderen in deze leeftijdscategorie zegt bewust bezig te zijn met dunner worden. Ze letten goed op wat ze eten en laten zelfs voedsel staan om af te slanken. Vijf procent van de kinderen wordt door hun moeder aangemoedigd om te lijnen. Volgens een studie van TNO heeft acht op de tien meisjes van dertien tot achttien jaar weleens een dieet gevolgd. Lijnen is dus ook bij kinderen populair. Daarom verkoopt Sonja Bakkers boek gericht op kinderen en tieners ook zo goed.

Obsessie
Maar lijnen op jonge leeftijd is volgens de deskundigen om verschillende redenen sterk af te raden. Lichamelijk gezien hebben kinderen in de groei voldoende goede en gevarieerde voedingsstoffen nodig om gezond en sterk te blijven. Een dieet, dat per definitie uit een beperking van alle of bepaalde voedingsstoffen bestaat, kan dus groeistoornissen veroorzaken. In Engeland en de Verenigde Staten werd een paar jaar geleden alarm geslagen na de ontdekking van het 'muesli belt syndroom'. Het ging om kinderen die, aangemoedigd door hun ouders, een vezelrijk maar calorie- en vetarm dieet volgden en daardoor niet de voedingsstoffen binnenkregen die ze nodig hadden voor een gezonde groei. Ze ontwikkelden kwalen als de Engelse ziekte (botvergroeiing vanwege vitaminegebrek) en Kwashiokor (een opgeblazen buik als gevolg van eenzijdige voeding). Vanuit de Verenigde Staten kwam onlangs ook de waarschuwing om kinderen niet te veel producten met een laag vetgehalte te laten eten. Ze hebben voor de groei van hun hersenen en gestel behoorlijk wat vet nodig. In Nederland beveelt de Gezondheidsraad zelfs aan om een kindermenu voor 20 tot 40 procent uit vetten te laten bestaan, liefst onverzadigde vetten.

Het is dus lichamelijk riskant om kinderen met een dieet bepaalde voedingsmiddelen te onthouden zodat ze afvallen. Maar ook psychisch kan lijnen verstrekkende gevolgen hebben. Hoewel nog steeds niet helemaal duidelijk is wat eetstoornissen veroorzaakt, wordt er wel consequent een verband gevonden tussen het volgen van strenge diëten op jonge leeftijd en het ontwikkelen van anorexia nervosa en boulimia. Het lijkt erop dat al dat lijnen het negatieve zelfbeeld van een kind alleen maar versterkt, waardoor het uiterlijk een obsessie kan worden. En wellicht beschadigt het ook iets in het lichaam zelf, waardoor de eetlust en spijsvertering volkomen in de war raken.

Leefstijl
Kinderen niet op dieet, roepen de deskundigen daarom in koor. Maar wat moeten ze dan wel doen om van hun overgewicht af te komen? Volgens de Landelijke Jeugdmonitor van het CBS hebben de meeste jongeren met overgewicht ook een ongezonde leefstijl. Ze eten te veel en ongezond, ze bewegen te weinig, ze roken en drinken te veel alcohol. In veel gevallen kopiëren ze hierin hun ouders, die ook ongezond leven en te dik zijn. De beste oplossing is dus, saai maar waar, om als gezin de leefstijl radicaal te veranderen.

Gezond eten, meer bewegen, niet roken en matig drinken, dat is het advies. Toegespitst op kinderen betekent dit dat zij veel minder tussendoor zouden moeten snacken en snoepen. Drie gezonde maaltijden en een gezond tussendoortje volstaat (zie 'Brood, groente en fruit' op pagina 98). Vooral het ontbijt is belangrijk. In meerdere onderzoeken is aangetoond dat kinderen die goed ontbijten overdag lichamelijk en geestelijk actiever zijn en meer presteren dan degenen die zonder ontbijt naar school gaan. Een groot onderzoek in de Verenigde Staten heeft onlangs ook bewezen dat ontbijtende kinderen gedurende de rest van hun leven slanker blijven dan de niet-ontbijtende kinderen.

Kinderen en tieners zouden ook veel minder moeten zitten. Fietsen naar school in plaats van met de auto worden gebracht. Buiten spelen en sporten in plaats van televisiekijken en gamen. Gymnastiek, zwemles en sport op school. Dansen, aerobics, turnen, alles is goed, als het maar beweegt.

Vallen ze daar dan van af? Jazeker. Vanaf het moment dat kinderen en tieners gezond gaan eten en veel bewegen kunnen ze hun overgewicht weer kwijtraken, omdat ze nog in de groei zijn. Dat gaat misschien iets minder snel dan met een dieet, maar het is ook minder riskant. Bovendien leren ze voor de rest van hun leven om gezond te eten, veel te bewegen en zo hun gewicht op een goed peil te houden. Deze aanpak van het overgewichtprobleem heeft dus ook een grote opvoedkundige waarde.

Door José van der Sman, Frank  Verhoef