Beleggen in barre tijden

maandag 3 november 2008 15:35

Tot nu toe verloren Nederlandse beleggers ruim 1 miljard euro door de beursmalaise. Maar wie slim acteert, kan zelfs winnen

Wat is verstandig om nu in te investeren?

Wanneer houdt het op? Wel, dat kan nog een flinke poos duren. Beleggers zoeken altijd naar ‘koopsignalen’ en ‘instapmomenten’, maar wanneer die komen, is uiterst lastig te voorspellen. Wat kunnen durfals nu doen? En wat is verstandig voor mensen die geen risico willen lopen en opteren voor een bescheiden rendement?

Zullen beleggers over pakweg twee jaar terugkijken naar oktober 2008, en vaststellen dat het een perfect moment was om in de aandelenmarkt te stappen? Helaas zullen we dat pas over twee jaar weten.

Staat de kredietcrisis nu op een keerpunt, na de oprichting van een Amerikaans noodfonds voor de banken van 700 miljard dollar en de redding, ook met belastinggeld, van een aantal grote Europese en Amerikaanse banken? Deze cruciale vraag houdt beleggers sinds eind september bezig. Tot nu hielpen alle steunacties weinig. En straks? Helaas is het lastig hier zekerheid over te verschaffen.

Major League
Meerdere malen stapten beleggers in eerdere fases van de kredietcrisis te vroeg in de aandelenmarkt. In oktober 2007 staken staatsfondsen uit Azië en het Midden-Oosten tientallen miljarden dollars in Amerikaanse banken. Ze dachten voor een koopje belangen te verwerven in de major league , de eredivisie, van het internationale bankwezen.

Later bleek dat ze veel te vroeg waren ingestapt. Ze hebben miljarden dollars verloren op hun bankaandelen. Het ambtenarenpensioenfonds APG (voorheen ABP) kocht eind juni naar verluidt 50 miljoen aandelen Fortis voor een tientje per stuk. Het leek toen een spotprijsje, maar na de drastische ingrepen van de Nederlandse overheid en de Franse bank BNP Paribas wordt het aandeel Fortis onvermijdelijk een langetermijnbelegging.

In maart dit jaar markeerden analisten de redding en overname van zakenbank Bear Stearns door JP Morgan Chase, met garanties van de Amerikaanse autoriteiten, als een keerpunt. De aandelenmarkt begon aan een opleving tot in de zomer, maar in het najaar kelderden de aandelenbeurzen tot niveaus die sinds 2003 niet meer waren gezien. De AEX zakte vrijdag 10 oktober tot onder de 260 punten, terwijl die vorig jaar nog op een piek van 560 punten stond.

Koersverlies
Anderhalf miljoen Nederlanders beleggen in effecten: aandelen, obligaties en beleggingsfondsen. Tot begin oktober hebben ze de crisis tamelijk berustend over zich heen laten komen. Tussen januari 2007 en juli 2008 hebben Nederlandse huishoudens voor dik 9 miljard euro effecten verkocht en ruim 10 miljard euro koersverlies geleden. De totale beleggingsportefeuille kromp sinds begin 2007 met een kleine 20 miljard tot 100 miljard euro, blijkt uit cijfers van De Nederlandsche Bank.

Nederlanders zijn zeer voorzichtig. Het grootste deel van hun bezit van 2.000 miljard euro zit in huizen en pensioenvoorzieningen. Veilig is dat vermogen allerminst. Pensioenfondsen verkeren in grote problemen door de val van de beurzen. De Nederlandse huizenmarkt oogt nog redelijk onaangetast door de kredietcrisis, maar als die echt gaat afglijden, kost dat Nederlandse particulieren 10 miljard euro voor elk procent dat de huizen in waarde dalen.

Zo’n 300 miljard euro staat betrekkelijk veilig op betaal- en spaarrekeningen en deposito’s. Omdat banken de laatste maanden flink stunten op de spaarmarkt, kiezen de risicomijdende beleggers voorlopig voor de zekerheid van sparen. Dankzij stunttarieven van de banken, kan de rente oplopen tot 5 procent per jaar.

Toch zegt een stokoude beurswijsheid dat beleggers in de aandelenmarkt moeten stappen ‘als het bloed door de straten vloeit’. In de eerste week van oktober was dat onmiskenbaar het geval, maar weinig particuliere beleggers hebben het lef om nu aandelen te kopen. Er zijn wel degelijk koopsignalen, voor wie ze nog wil zien. In het Verenigd Koninkrijk was in september het dividendrendement op de aandelen uit de FTSE All-Share Index gemiddeld hoger dan het rendement op Britse staatsobligaties met een looptijd van tien jaar. Dat gebeurde één keer eerder: in maart 2003. Daarna volgde een jarenlange stijging van de aandelenkoersen.

Gok
Een recente enquête van het Amerikaanse effectenhuis Merrill Lynch onder beleggingsfondsmanagers wees uit dat de bereidheid om risico’s te nemen extreem laag is – het laagste punt van de afgelopen tien jaar. Dat was in het verleden een perfect koopsignaal voor beleggers met lef en een lange financiële polsstok. Slechts een enkeling durft echter tegen de stroom in te gaan.

Wie de gok aandurft om in de aandelenmarkt te stappen, zit nog met de vraag wanneer hij moet instappen. Ben Jacobsen, hoogleraar aan de Massey University in Nieuw-Zeeland, heeft samen met twee studenten ontdekt dat het de laatste jaren op een simpele manier mogelijk was om structureel de beursindexen te verslaan – iets wat de meeste economen trouwens onmogelijk achten. Als in een bepaalde maand de olieprijs was gestegen, moesten beleggers onmiddellijk aandelen kopen. Als de olieprijs was gezakt, was dat het moment om aandelen te verkopen.

Jacobsen wist dit onderzoeksresultaat onlangs gepubliceerd te krijgen in de gezaghebbende Journal of Financial Economics . Op zich is dat een opmerkelijke prestatie, maar uiteraard ontbreekt de garantie dat Jacobsens olieprijstheorie de beleggerin de toekomstook geld oplevert.

Koopmomenten
Weinig professionals durven op dit moment beleggers aandelen aan te bevelen. In september zeiden aandelenmarktspecialisten van de Britse vermogensbeheerder JP Morgan Asset Management dat er ‘voor avontuurlijke beleggers koopmomenten kunnen zijn op korte termijn’. Maar ze voegden er onmiddellijk aan toe dat ze op de middellange termijn ‘zeer voorzichtig’ zijn met beleggingen in aandelen. De kansen die ze op die middellange termijn nog wel zien, liggen niet in Europa of de Verenigde Staten, maar in de zogeheten Bric-landen: Brazilië, Rusland, India en China.

Het beste moment om terug te keren naar de aandelenmarkt, is natuurlijk als de kredietcrisis is uitgeraasd. Voorlopig is dat moment niet in zicht, vreest de belangrijkste obligatiemarktspecialist, Quentin Fitzsimmons, van de Britse vermogensbeheerder Threadneedle. ‘Om de problemen op te lossen, moeten we de val van de huizenprijzen in de Verenigde Staten stuiten,’ zegt hij. ‘Maar het is onmogelijk om de markt te ondersteunen.

De arbeidsmarkt in Amerika verslechtert snel. De werkloosheid kan oplopen tot 8 procent, waardoor minder mensen een inkomen hebben. Hypotheken zijn duurder geworden en minder beschikbaar. Je kunt onder die omstandigheden alleen proberen een complete instorting van de Amerikaanse huizenmarkt te vermijden.’

Huizen in de Verenigde Staten zijn al ruim 15 procent in waarde gedaald, en algemeen wordt verwacht dat de markt nog 10 procent of meer gaat dalen. Er zit een grote prop in de markt: er staat nog een groot aantal nieuwbouwwoningen te koop. Het kan daardoor nog jaren duren voordat de Amerikaanse huizenmarkt de eerste tekenen van herstel gaat vertonen.

Totdat de kredietcrisis begint weg te ebben, adviseert Fitzsimmons minder avontuurlijke beleggers om een beleggingsportefeuille aan te houden die, zeg maar, voor de helft bestaat uit obligaties en voor de helft uit bankdeposito’s. De obligatieportefeuille moet een mix zijn van staatsobligaties en bedrijfsobligaties van hoge kwaliteit. Obligaties kunnen de komende twaalf maanden relatief iets beter renderen dan bankdeposito’s omdat de centrale banken op 8 oktober de rente verlaagden. Omdat massa’s beleggers uit aandelen stappen en hun geld in staatsobligaties steken, stijgen de koersen van obligaties. Slimme, risico-afkerige beleggers liften mee op die trend.

De zogeheten high yield bonds – obligaties met een hoge rentevergoeding, die door financieel zwakke bedrijven zijn uitgegeven – ogen aantrekkelijk op dit moment, maar kredietbeoordelaar Moody’s verwacht dat de komende twaalf maanden het aantal zwakke bedrijven dat de rente- en aflossingsverplichtingen niet meer kan voldoen, bijna zal verdrievoudigen. Als dat uitkomt, kelderen de koersen van high yield bonds.

De hoogst renderende obligaties zijn uitgegeven door de banken. Ze lijken aantrekkelijk, maar ze zijn waarschijnlijk de meest riskante beleggingscategorie. Het risico dat wankelende banken worden genationaliseerd, is groot. Daarbij verliezen verstrekkers van risicodragend vermogen meestal een groot deel van hun geld.

Vast staat wel dat de sterke banken zich op het dieptepunt van de kredietcrisis zullen onderscheiden van de banken die failliet dreigen te gaan. Obligaties van de sterke banken kunnen daardoor weleens prachtige koersstijgingen laten zien.

Derivaten
Aantrekkende inflatie kan het rendement op obligaties flink aantasten. Beleggers die huiverig zijn voor een mogelijk toenemende inflatie, zullen gewone obligaties liever mijden. Voor hen kunnen zogeheten indexobligaties uitkomst bieden. Van zulke obligaties gaat de (lage) basisrentevergoeding omhoog, zodra de inflatie aanwakkert. Nederland geeft geen indexobligaties uit, maar Frankrijk en Italië wel. Die indexobligaties zijn gewoon op de beurs aan te schaffen.

Met derivaten is zonder twijfel het meeste geld te verdienen, en te verliezen, in crisisperiodes. Met ingewikkelde combinaties van aandelen- of indexopties kunnen beleggers profiteren van de onrust op de aandelenmarkten en de sterk fluctuerende koersen. Het vergt wel tijd, geld en inzicht in de optiemarkt.
Een optie is een recht om een aandeel tegen een vooraf afgesproken prijs te kopen (een call-optie) of te verkopen (een put-optie). Beleggers kunnen opties kopen, of schrijven. In dat laatste geval nemen ze de verplichting op zich aandelen tegen een vooraf afgesproken prijs te kopen (bij de put-optie) of te leveren (bij een call-optie). Daarvoor ontvangen ze een premie. Een optie schrijven levert dus onmiddellijk geld op.

Beleggers kunnen put-opties kopen om zich tegen verdere koersdalingen op de aandelenmarkt te beschermen, maar opties zijn op dit moment extreem duur. Slimme beleggers zetten in crisistijden combinaties op van gekochte en geschreven opties. Omdat die laatste premies opleveren, worden de kosten aanzienlijk gedrukt.

Er zijn optiecombinaties te construeren die geld kosten als de aandelenmarkt stabiliseert, maar veel geld opleveren als de koersen de komende maanden als een jojo heen en weer blijven bewegen. Het maakt daarbij niet uit of de koersen omhoog of omlaag gaan, zolang ze maar heftig uitslaan.

Ook minder risicobeluste beleggers kunnen met speciale optiecombinaties geld verdienen aan de turbulentie op de aandelenmarkt. Ze kunnen bijvoorbeeld een zogeheten zero cost cilinder schrijven. Daarmee kunnen ze zich vrijwel zonder kosten voor een bepaalde periode volledig indekken tegen een daling van de aandelenkoersen, terwijl een kortstondige stijging juist een redelijke winst oplevert. Gemakkelijk is het echter niet, want de timing van het opzetten van optiecombinaties is cruciaal. Bij een verkeerde timing kunnen de verliezen hoog oplopen.

Door Remko Nods