Over evolutie: de gevederde aap

maandag 2 februari 2009 22:08

Duiven kunnen een Monet onderscheiden van een Picasso

Tweehonderd jaar geleden werd Charles Darwin geboren, en over zijn honderdvijftig jaar geleden gepubliceerde boek bestaan nog steeds veel misverstanden, zoals bijvoorbeeld dat mensen van de apen zouden afstammen. Een van de grootste misverstanden betreft echter het idee dat evolutie een doelgericht proces is.

Het beste voorbeeld daarvan zouden onze hersenen zijn; in de lijn van vis-amfibie-reptiel-vogel-zoogdier-primaat kwam er steeds een nieuwe hersenlaag bij, met als kroonstuk op de evolutie natuurlijk de indrukwekkende neocortex die opgevouwen in de schedel van ieder mens zit. Het is een aardig idee, dat heeft geleid tot termen zoals reptielenbrein en vogelbrein, maar het klopt alleen niet. Evolutie heeft geen einddoel en is zeker geen lineair proces. Het is eerder experimenteren met verschillende uitvindingen en dan zien wat het beste werkt. Verandert de omgeving, verandert wat succesvol is mee.

Slimmer dan je denkt
Neem bijvoorbeeld vogels. Vogels zijn geen ‘voorvaderen’ van zoogdieren maar eigenlijk een nieuwere uitvinding, ontstaan uit de reptielen. Het brein van vogels lijkt klein, maar is dat niet: kraaien en papegaaien hebben bijvoorbeeld een zelfde verhouding tussen brein en lichaamsgewicht als chimpansees, die doorgaans tot de intelligentere diersoorten worden gerekend. Zelfs het zwakkere neefje van kraaien, de duif, is slimmer dan je denkt - meer dan een vliegende rat die monumenten onderkakt.

Duiven kunnen bijvoorbeeld meer dan zevenhonderd visuele patronen uit elkaar houden en onthouden. Duiven kunnen het verschil leren tussen natuurlijke en door de mens gemaakte voorwerpen en ze kunnen zelfs het verschil leren tussen impressionistische en kubistische schildervormen. Als je duiven bijvoorbeeld bij schilderijen van Monet een beloning geeft maar niet bij schilderijen van Picasso, leren duiven al gauw het verschil tussen beide schilders.

Picasso
Ze leren op een gegeven moment ook schilderijen die ze niet eerder gezien hebben in te delen als Monet en Picasso, en uiteindelijk delen ze zelfs de schilderijen van impressionisten zoals Cezanne en Renoir bij Monet in en die van Braque en Matisse bij Picasso. Sta je dan als cultuur-kenner.

Kraaien maken het helemaal bont. Geef een kraai een ‘gereedschapskist’ met takjes van verschillende lengte en dikte en hij kiest precies de juiste om voedsel uit een cilinder te peuteren. Sterker nog, een kraai kan zelfs een stuk ijzerdraad om buigen om een bakje met voedsel - aan een haakje - uit een koker te vissen.

Er is een anekdote bekend van een kraai die een walnoot op de volgende manier opende (normaal laten ze deze op de rotsen vallen): de kraai zat boven op een over de straat gespannen draad, liet de walnoot vallen, wachtte rustig totdat een auto erover heen reed, ging vervolgens naar het zebrapad en liep als het voetgangerslicht op groen sprong naar de opengesprongen walnoot. Wij zien vogels misschien als voedsel, maar deze kraai ziet mensen weer als handig gereedschap. Reden waarom deskundigen het over de gevederde aap hebben.

Video-recorder
Dat allemaal zonder neocortex, maar met een brein dat op een andere manier ontwikkeld is - en veel kleiner kan zijn (noodzakelijk ook, want vogels moeten per slot van rekening nog de lucht in). Een andere oplossing dus om complex gedrag mogelijk te maken, en in sommige soorten zelfs intelligent en sociaal gedrag te vertonen. Vergelijk het met de video-recorder. Die is ook twee keer uitgevonden: een groot Beta-max pakket en een wat kleiner VHS systeem, met vergelijkbare functies.

Maar kijk eens naar het kleine kopje van een duif, en stel jezelf de vraag wie dan de enorme betamax versie van de hersenen heeft gekregen en wie de kleinere, efficiente VHS. Een nog boeiender vraag is, welk systeem uiteindelijk het langste heeft bestaan.

Sturm und Drang