Darwins vergeten werk: seksuele selectie

zondag 8 februari 2009 13:35

Het beste voorbeeld voor seksuele selectie zijn de veren van een pauw

Op 12 februari is het precies 200 jaar geleden dat Darwin geboren werd. Zijn 150 jaar geleden verschenen boek ‘On the Origin of Species’ over natuurlijke selectie is wereldberoemd, maar minder bekend is zijn in 1871 verschenen werk over seksuele selectie. Dit werk is niet minder briljant, maar werd niet zo populair omdat Victoriaanse biologen niet gecharmeerd waren van het idee.

Wat is het probleem? Natuurlijke selectie alleen kan niet verklaren waarom de hersenen van de mens en zijn voorvaderen in de laatste miljoenen jaren qua omvang zo zijn geëxplodeerd. Hersenen zijn kostbaar in onderhoud, omdat ze met een paar procent lichaamsgewicht zelfs in rust nog 20-25 procent van de beschikbare energie consumeren. Met mindere hersenen kun je ook nog prima jagen en sociaal gedrag vertonen. Daarbij: waarom zouden we überhaupt in staat zijn om zo’n gecompliceerde taal spreken als het ene geslacht zwijgzaam in het vuur staart en de andere over medegroepsleden roddelt?

Zonde van de energie. En niet alleen op het gebied van taal, maar ook op gebieden van kunst, cultuur – en humor – doet de mens veel meer dan het absolute bestaansminimum vereist. Evolutie lijkt meer te zijn dan survival of the fittest.

Voorkeur
Dat is waar seksuele selectie inspringt – het idee dat een diersoort een voorkeur kan ontwikkelen voor een bepaald kenmerk: dieren met dat kenmerk zijn aantrekkelijker en het nageslacht zal meer van dat kenmerk hebben, waar weer verder op wordt geselecteerd.

Het beste voorbeeld zijn pauweveren: totaal overbodig voor overleven, lastig zelfs, maar voor vrouwtjes toch een selectiecriterium. Die veren zijn ook niet geheel zonder nut: ze zijn in bepaalde zin een teken van ‘geschiktheid’, aangezien een zieke en zwakke mannetjespauw niet snel een mooie bos veren kan onderhouden. Omgedraaid, met een mooie bos veren is het mannetje waarschijnlijk gezond - een goed stel genen, voor pauwtjes-vrouwen dan.

Pauwenveer
Negen jaar geleden publiceerde de Amerikaanse onderzoeker Miller de interessante hypothese dat de menselijke versie van de pauwenveer ons creatieve brein is. Net zoals de pauwenveer zijn onze geexplodeerde hersenen lastig, kostbaar in het onderhoud en gevoelig voor fouten.

Onze hersenen zijn als het ware een indicatie van onze geschiktheid: als je zoiets kunt onderhouden zit je genetisch waarschijnlijk goed in elkaar. Aangezien de hersenen niet direct waar te nemen zijn, zijn haar prestaties doorslaggevend. Vandaar onze opmerkelijke creativiteit op zoveel gebieden. Schilder een prachtig kunstwerk, gebruik moeilijke woorden, win een discussie, maak een gevatte opmerking of draag een mooi gedicht voor en je maakt indruk op het andere geslacht. Een kwestie van kansen en inschattingen: allemaal tekenen van geschiktheid.

Testikels
Seksuele selectie hoeft niet bij iedere diersoort hetzelfde te zijn: andere apen hebben bijvoorbeeld eerder ingezet op een ander kostbaar lichaamsdeel: testikels. Gevoelig, duur te onderhouden, en als gevolg daarvan is hun brein niet in dezelfde mate geexplodeerd als bij mensen. Waar diersoorten op inzetten is van veel factoren afhankelijk; een belangrijke is in ieder geval de relatievorm.

Bij losse seksuele verhoudingen zoals bij chimpansees en bonobo’s is het voor mannen beter om zoveel mogelijk zaad te verspreiden (inzetten op testikels), maar bij meer monogame vormen is dat weer niet nodig.

Er zijn aanwijzingen voor seriele monogamie en een incidentele scheve schaats bij onze voorvaderen. Bij zulke relatievormen zijn ook de hersenen van een vrouw belangrijk bij het beslissen waar je tijd en moeite in gaat stoppen. Als je toch jaren voor een vrouw kiest, kun je ook maar beter iets meer te bespreken hebben dan welke mooie broek ergens in een etalage hing. Bij mensen is het dus niet alleen een kwestie van de man etaleert en de vrouw kiest, zoals in zovele diersoorten, maar hebben we dubbele seksuele selectie.

Natuurlijke selectie ziet de evolutie van de mens als een drama vol tegenslag, hongersnood en overleven; met seksuele selectie erbij wordt het eerder een romantische komedie.

Sturm und Drang