Het nieuwe identificeren

donderdag 7 april 2005 14:59

Zes gemeenten doen mee aan een proef met biometrische identificatie in het paspoort. Unieke kenmerken van het gezicht en de vingerafdruk komen op een chip in een testdocument. Hoe biometrie dankzij terrorisme realiteit wordt en waarom het oude paspoort niet langer voldoet. 'Vervalsen is zo makkelijk.'

Verschenen in Elsevier op 16 augustus 2004

Alsof ze een parkeerkaartje trekken - routineus gebruiken de Nederlandse reizigers op Schiphol de irisscanner bij de grenscontrole. Oud, jong, man en vrouw, stoppen een pas in de automaat, houden hun oog voor de camera en wandelen door het openslaande hek.

Privium-pas
Zij zijn in het bezit van een zogeheten Privium-pas met daarin een chip waarop de herkenningspunten van de iris staan. Privium is een biometrie-service van de luchthaven waaraan nu twaalfduizend mensen deelnemen. De meesten reizen geregeld met het vliegtuig en prefereren de snellere irisscan boven de paspoortcontrole met zijn lange rijen.

Biometrie, de technologie waarmee iemand kan worden geidentificeerd aan de hand van fysieke kenmerken, is niet langer eng of sciencefiction, maar klaar voor het grote publiek. Voor steeds meer mensen wordt het scannen van oog, gezicht, stem, handtekening, vingerafdruk of hand een dagelijkse routine. Een routine die de wereld veiliger en minder fraudegevoelig moet maken.

Biometrie houdt niet op bij de irisscan op Schiphol. Bedrijven vervangen de magneetstrip in het traditionele toegangspasje door een chip met biometrie. Nederlanders die een visum voor de Verenigde Staten aanvragen, moeten hun vingerafdruk achterlaten op het consulaat in Amsterdam en asielzoekers moeten bij aanmelding in Nederland een elektronische vingerafdruk afstaan.

In de Rotterdamse haven kunnen chauffeurs pas containers laden als ze hun linkerhand laten scannen. En verzorgers in de verslaafdenzorg kunnen gegevens over patienten alleen uit het landelijk informatiesysteem halen als de computer ze heeft geidentificeerd aan de hand van hun handtekening.

Inhaalslag
'Maar biometrie komt pas echt van de grond zodra het Nederlands paspoort is uitgerust met biometrische kenmerken,' zegt Frits Bosch, directeur van Dartagnan, het bedrijf dat Privium invoerde. Bosch: 'Dat is het moment waarop de acceptatie bij het grote publiek begint.'

De toepassingen zijn volgens hem eindeloos: banken, casino's, verhuurbedrijven. 'Was het eerst een service om door personen te worden geholpen, straks staat de machine symbool voor eenzelfde service,' zegt Nanne Onland van Dartagnan.

Tot nog toe is het Maleisische paspoort het enige ter wereld met een biometrisch kenmerk (vingerafdruk). Maar Europa maakt een inhaalslag. De Europese Commissie heeft voorgesteld om twee biometrische kenmerken in EU-paspoorten en visa op te nemen: gelaatsherkenning en een vingerafdruk.

Irisscan
Die zijn minder betrouwbaar dan een irisscan, maar doorgaans goedkoper en conform de richtlijnen van de internationale organisatie voor de burgerluchtvaart. Die probeert ervoor te zorgen dat alle landen dezelfde biometrische kenmerken en computersystemen gebruiken, opdat computers in verschillende landen alle passen kunnen lezen.

De Europese Commissie voorziet invoering van biometrie nog voor eind 2005. In datzelfde jaar stellen ook de Verenigde Staten biometrische kenmerken in het paspoort verplicht. Wie dan zonder visum naar Amerika wil, moet biometrische kenmerken in zijn pas hebben. Door heel Europa wordt biometrie in reisdocumenten uitgetest. 'De Europese Commissie gaat nog dit jaar een project opzetten met biometrische toegangssystemen voor werknemers op Europese luchthavens,' zegt Frits Bosch.

Daarnaast experimenteren Groot-Brittannie, Belgie, Italie en Nederland met gelaatsherkenning, vingerafdruk en iris als biometrisch kenmerk voor in reisdocumenten. Na de zomer gaat ook de Nederlandse pas aan de biometrie. Onder de naam 2B or not 2B begint een test voor de invoering van gelaatsherkenning en vingerafdruk in het paspoort.

Inwoners van Almere, Apeldoorn, Eindhoven, Groningen, Rotterdam en Utrecht kunnen bij de aanvraag van een nieuw paspoort op vrijwillige basis een gelaatsscan en vingerafdruk laten afnemen. De scan en afdruk gaan vervolgens naar de fabrikant SDU Identification in Haarlem. Daar worden de data opgeslagen op een chip en verwerkt in een testdocument. De praktijkproef moet volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken duidelijk maken of daadwerkelijk biometrische kenmerken aan het paspoort kunnen worden toegevoegd. Niet dat minister Thom de Graaf (D66) voor Bestuurlijke Vernieuwing overigens nog anders zou kunnen beslissen gezien de Europese en Amerikaanse plannen voor invoering van biometrie.

De privacy blijft onaangetast bij biometrie . De computer controleert alleen of de gezichtskenmerken van het individu overeenkomen met de kenmerken in de pas. I=ID noemen ze dat bij SDU. De biometrische kenmerken worden niet opgeslagen en ook niet vergeleken met kenmerken van criminelen en verdachten in een databank, zoals overigens wel gebeurt bij het aanvragen van een visum voor de Verenigde Staten.

Bij het Nationaal Bureau Documenten (NBD) van de Koninklijke Marechaussee op Schiphol - het expertisecentrum op het terrein van bestrijding van fraude met reisdocumenten - weten ze dat het niet meer van deze tijd is om iemand op zijn blauwe ogen te geloven.

Zeker zijn van iemands identiteit voorkomt diefstal: denk aan identificatie bij het kopen van een mobiele telefoon of het huren van een auto. Het voorkomt illegaal verblijf: denk aan illegaal werken in de tuinbouw. Het voorkomt zorgfraude: denk aan de onverzekerde patient die zich uitgeeft voor een verzekerde.

Bloedserieus
En het voorkomt op twee manieren terrorisme. Een: veel terroristen reizen onder een valse identiteit. Twee: terroristische organisaties verdienen geld aan mensensmokkel waarvoor weer valse paspoorten worden gebruikt. 'Wij nemen het paspoort dan ook bloedserieus,' zegt het hoofd van het NBD Michel Oude Veldhuis. Het NBD is niet voor niets zeven dagen per week open en volgestopt met onderzoeksapparatuur.

Het lijkt erop dat ook buiten Schiphol het paspoort vaker zeer serieus wordt genomen. Want op de landelijke helpdesk van het bureau rollen onophoudelijk verzoeken uit de fax om paspoorten te controleren. Politie, FIOD, SIOD (Sociale inlichtingen- en opsporingsdienst), UWV en Belastingdienst komen met in beslag genomen documenten. Bedrijven sturen kopieen van paspoorten voor documentonderzoek. Is de sollicitant legaal? Mag de klant een rekening openen? Voor dit jaar verwacht het NBD vijfduizend verzoeken - een verdubbeling ten opzichte van vorig jaar.

Biometrie zou geen overbodige toevoeging zijn in de pas, zo blijkt op de helpdesk. Drie van de tien naar de helpdesk gestuurde kopieen van paspoorten zijn volgens Oude Veldhuis vals. Een blik is voor de medewerkers voldoende. Ter illustratie pakt documentendeskundige Richard Kerkman een door een tuinder gestuurde kopie van het Portugese paspoort van een sollicitant. 'De lay-out klopt niet,' constateert Kerkman. Het document is vals.

Ook een Engelse pas blijkt namaak. Het serienummer komt niet overeen met de instantie die de pas zou hebben uitgegeven. Toch is paspoorten vervalsen makkelijk, volgens Oude Veldhuis: 'We hebben net de nieuwste kleurenkopieermachine aangeschaft. Die maakt imitaties van paspoorten waar je eng van wordt.' Dan ontstaat er opwinding op de helpdesk. Bij een inval van de FIOD is een zwart leren tasje gevonden met 36 Iraakse identiteitsbewijzen. Allemaal vals. De bijzondere dienst van de marechaussee zal de vondst samen met de inlichtingendienst AIVD onderzoeken.

Terreur versnelt de komst van biometrie volgens Oude Veldhuis. Dat zegt hij niet omdat het NBD in het kader van de terreurbestrijding een ruimer budget kreeg waardoor het bureau kan uitbreiden met biometrie-specialisten en nog meer onderzoeksapparatuur.

Oude Veldhuis gelooft dat biometrie toekomst heeft. 'Machines worden niet moe.' Bovendien zijn er bijna vijfduizend soorten reisdocumenten. Dat is bijzonder lastig controleren voor een marechaussee, maar met biometrische kenmerken in paspoort en visa heeft een computer geen moeite met de veelvoud aan reispapieren.

Wondermiddel
Extra reden voor biometrie is de toenemende fraude door lookalikes. Hoewel de marechaussees zijn getraind ze op te sporen, zijn hun ogen niet zo nauwkeurig als, zeg, een irisscanner. Dat blijkt als in de dependance van het NBD op de luchthaven een Surinamer verschijnt die er door de Vreemdelingenpolitie van wordt verdacht een lookalike te zijn. De NBD-medewerkers worden het niet eens. De een zegt dat de man de persoon op de pasfoto is, de ander beweert van niet.

Oude Veldhuis moet de knoop doorhakken. Hij draait de foto, kijkt naar mond, neus, lippen. 'Nee, het voorhoofd is anders, het is hem niet.' Toch is enige scepsis tegenover biometrie als wondermiddel op haar plaats. Ook biometrische paspoorten zijn te vervalsen en de politie op straat en winkelpersoneel zullen niet over vingerafdruk- of gelaatsscanners beschikken. Kennis van echtheidskenmerken in documenten blijft nodig, volgens het NBD. Zelfs al zou biometrie onfeilbaar zijn, dan nog moet worden bedacht dat de veiligheidsketen zo sterk is als de zwakste schakel.

Dat toonde CDA-minister Piet Hein Donner van Justitie eind vorig jaar weer aan, toen hij het Openbaar Ministerie (OM) opdracht gaf paspoortfraude op Schiphol minder prioriteit te geven. Het gevolg: de 2.600 reizigers die de marechaussee op Schiphol het afgelopen jaar arresteerde vanwege fraude met reisdocumenten, werden niet vervolgd.

Wie de teksten op de muur van de verhoorkamers van het NBD leest, vraagt zich af wat voor fraudeurs het OM dankzij de prioriteitenstelling heeft laten gaan. In de muur van een verhoorkamer staat gekrast: 'I love Allah'. De vervalsers en fraudeurs komen Nederland dan niet binnen, maar ze kunnen het wel ongestraft blijven proberen. De grenscontrole als pingpong-batje in plaats van een fuik voor criminelen en terroristen. Dan helpt ook invoering van een biometrisch paspoort niet.

Door Robert Stiphout