Gezondheids ABC 2005 - Van Atkins tot zalm

Ga naar deze pagina voor de eerste pagina van het Gezondheids ABC.

Simon Rozendaal

Koffie
Dat koffie helpt tegen suikerziekte staat als een paal boven water. Onlangs werd een nieuw positief effect gerapporteerd. Het zou ook beschermen tegen leverkanker. Japanse onderzoekers volgden gedurende tien jaar negentigduizend mensen en concludeerden dat koffiedrinkers de helft minder leverkanker hebben. Naarmate meer koffie wordt gedronken, daalt het risico (Journal of the National Cancer Institute, vol. 97, p. 293).

Koolhydraten
Er komen steeds meer aanwijzingen dat koolhydraten die langzaam verteren – zoals in bonen en bruinbrood – beter helpen bij het afslanken dan de snelle koolhydraten, zoals suiker en zetmeel uit aardappelen, witte rijst en witbrood. Amerikaanse onderzoekers lieten ratten twee diëten consumeren die bijna hetzelfde waren (ook in de hoeveelheid calorieën). Ze verschilden op één punt: de snelheid waarmee de koolhydraten worden omgezet in bloedsuiker (glucose). Na zeventien weken hadden beide groepen ratten hetzelfde gewicht, maar de ratten die snelle koolhydraten hadden gegeten, hadden 8 procent minder spieren (The Lancet, vol. 364, p. 778). Ook scoorden ze slechter in de bloedsamenstelling.

De conclusie van het onderzoeksteam is dat diëten die zich op het uitbannen van snelle koolhydraten richten (Atkins, GI-dieet) een punt hebben. De hoeveelheid insuline in het bloed blijft bij het volgen van zo'n dieet laag, en daardoor zouden juist de spieren tot activiteit worden aangezet. Wanneer er veel insuline in het bloed circuleert, gaat de bloedsuiker vooral naar vetcellen.

Kwabben
Iedereen moppert op vetkwabben, waar ze ook zitten, maar een lichaam zonder vet is ook geen lolletje. De mensen die dit hebben (Berardinelli-Seip syndroom) zijn niet alleen broodmager en afzichtelijk (een beetje vet maakt vooral bij vrouwen het gezicht en de rondingen aantrekkelijk), ze lopen ook de hele dag te snaaien (New Scientist, 11 september 2004). Lichaamsvet maakt een hormoon, leptine, dat aan de hersenen een signaal van verzadiging geeft. Wie heel weinig of geen vet heeft, krijgt ook nooit dit voldane gevoel. En dus eten de mensen met dit syndroom veel te veel en krijgen ze daardoor dezelfde gezondheidsproblemen (te vet bloed, suikerziekte) als mensen die te veel lichaamsvet hebben.

Lachen
Het is weleens inwendig joggen genoemd, lachen. Er is weer een aanwijzing dat het lichaam beter gaat functioneren wanneer regelmatig wordt gelachen. Een Amerikaanse cardioloog liet proefpersonen naar een bloederige oorlogsfilm dan wel een hilarische komedie kijken. Vervolgens bestudeerde hij een slagader die van de schouder naar de elleboog loopt. Het kijken naar de komedie maakte het bloedvat aanzienlijk elastischer, en dus weerbaarder, dan het kijken naar een oorlogsfilm (Bionieuws, 11 maart 2005).

McDonald's
Het allereerste hamburgermaal van McDonald’s uit de jaren zestig (hamburger, frietjes en cola) bevatte 590 calorieën. Dat van nu 1.550 calorieën. Vooral de hamburgers en de porties cola zijn aanzienlijk groter geworden.

Nederlanders
Nog steeds zijn Nederlanders de langste mensen ter wereld, maar de Oost-Europeanen en de Japanners komen eraan! Onze lengte en die van andere Noord-Europeanen neemt nog maar met 1 centimeter per decennium toe, die van Oost-Europeanen en Japanners met 3 centimeter per tien jaar (Proceedings of the Nutrition Society, vol. 59, p. 317). Grappig is dat nog steeds niet wordt begrepen waardoor dit komt.

Voor de hand ligt de verklaring van een betere voeding. Een iets gewijzigde versie daarvan biedt de New Scientist van 30 oktober 2004, waarin wordt gesteld dat het allemaal om de eerste twee jaar van het leven gaat. Vooral de lengte van botten in de benen neemt dan snel toe. In de eerste plaats legt dat een bodempje voor later en in de tweede plaats bepalen de benen meer dan de romp hoe lang iemand is.

Het klinkt redelijk dat voeding invloed heeft, maar toch knaagt er iets. Hoe verklaar je dan immers dat Nederlanders veel langer zijn dan Duitsers of Denen? Een andere intrigerende verklaring, ooit door een onderzoekster van de Universiteit Maastricht aangedragen, is dat de hoeveelheid artsen per hoofd van de bevolking eveneens een rol speelt.

Deze onderzoekster, Machteld Roede, kon met geavanceerde apparatuur meten hoeveel iemand per dag en per week groeit. Ze constateerde dat iemand die ziek is niet groeit. Klinkt logisch, want dan moet alle energie naar de oorlog met de bacteriën of virussen. Deze verklaring helpt te begrijpen waarom het dichtbevolkte Nederland met zijn goede gezondheidsstelsel van die lange mensen produceerde.

Het is overigens de vraag of het Nederlandse record nog overeind staat als iedereen met een Nederlands paspoort wordt meegeteld. Er zijn de afgelopen decennia veel nieuwe Nederlanders bij gekomen uit landen als Marokko en Turkije en die drukken het gemiddelde onmiskenbaar.

Olijfolie
Er zit in olijfolie een bestanddeel dat bescherming biedt tegen borstkanker. Een Amerikaanse onderzoeker toonde aan dat oleïnezuur, een vetzuur uit olijfolie, de productie tegengaat van een eiwit dat bij borstkanker is betrokken (New Scientist, 15 januari 2005). De onderzoeker voegde het vetzuur toe aan menselijke borstkankercellen die in reageerbuizen groeiden. Daardoor halveerde de productie van het eiwit Her2/neu. Dit eiwit is een belangrijk kenmerk van borstkankercellen. Er is zelfs een antikankermedicijn (Herceptine) dat zich speciaal tegen dit eiwit richt. Vrouwen met borstkanker kunnen volgens de onderzoekers de werkzaamheid van dit middel vergroten door meer olijfolie te eten. Nog verstandiger natuurlijk is om borstkanker te voorkomen door regelmatig een flinke plas olijfolie over de salade te kieperen.

Opleiding
Hoe meer er in de hersenen gaat zitten, des te minder blijft er voor het lichaam over. Bij Nederlanders met alleen basisschool of lager beroepsonderwijs komt driemaal zoveel overgewicht voor als bij mensen met een hogere beroepsopleiding of een universitaire studie (Ons Eten Gemeten, RIVM, 2004 (pdf-bestand)).

Quetelet-index
De Quetelet-index (ook wel Body Mass Index genoemd) biedt een goede indicatie of iemand het juiste gewicht heeft. Neem het gewicht in kilo's, deel dat door de lengte (in meters) in het kwadraat en de uitkomst moet dan tussen de 20 en de 25 zitten. Tussen de 25 en 30 is niet goed, boven de 30 wordt het meestal ernstig overgewicht of obesitas genoemd. Welnu, in de Verenigde Staten zit 30 procent boven de 30, in Frankrijk maar 10 procent.

In het boek 'French Women Don’t Get Fat' van Mireille Guiliano worden daar enkele intrigerende verklaringen voor aangedragen. Vraag maar eens aan een Amerikaan wat het eerste woord is dat bij hem opkomt wanneer hij aan een chocoladetaart denkt. Het meest wordt dan 'schuldgevoel' genoemd. Vraag datzelfde aan een Fransman en hij noemt 'feest', zo wees een studie van een Amerikaanse psycholoog en Franse socioloog uit. Een ander opmerkelijk verschil is dat de gemiddelde Fransman 22,2 minuten bij McDonald's doorbrengt en de Amerikaan 14,4 minuten. Logisch, wanneer een Amerikaan zich zo schuldig voelt over het eten, dan propt hij het zo snel mogelijk naar binnen. Misschien, zo redeneert Guiliano in haar boek, verklaren beide zaken wel dat dikte in Frankrijk minder vaak voorkomt dan in Amerika.

Religie
Dat God gezond is, heeft al eens in een eerdere versie van dit Gezondheids-ABC gestaan. Mensen die regelmatig naar de kerk gaan, hebben een beter afweerstelsel dan mensen die dat niet doen. Welnu, het lijkt er steeds meer op dat hier genen (soms oneerbiedig reli-genen genoemd) aan ten grondslag liggen. Een onderzoek bij een paar honderd eeneiige en gewone tweelingen (Journal of Personality, vol. 73, p. 471) wijst uit dat het religieuze gedrag van eeneiige tweelingen later in het leven blijft overeenkomen, terwijl het bij gewone tweelingen uiteen begint te lopen.

Uit genetisch onderzoek is bekend dat de invloed van genen groter wordt als mensen ouder worden: het 'echte karakter' komt dan te voorschijn. Omdat de genen van eeneiige tweelingen identiek zijn en andere tweelingen maar de helft van hun genen gemeen hebben, suggereert dit dat geloven meer een kwestie van genen dan van opvoeding is.

Rimpels
Kijk uit met het gladtrekken van rimpels. In het Amerikaanse Florida zijn vier gevallen bekend waarbij de injecties met Botox waren verontreinigd met de levensgevaarlijke botulismebacterie (New Scientist, 4 december 2004). Het gif dat deze bacterie aanmaakt, wordt in het middel Botox gebruikt om spieren die rimpels veroorzaken, te verlammen. Het was al bekend dat daarbij weleens iets fout gaat: iets te vaak kwijlen of een onnatuurlijk strak staand gezicht. Daarbij komt dus dat er ook een botulisme-infectie kan ontstaan.

Salmonella
Dag in, dag uit wordt ons voedsel veiliger. De allerergste bedreiging via voedsel is overigens niet chemische maar bacteriologische vervuiling. Welnu, het aantal voedselinfecties als gevolg van de salmonella-bacterie is gedaald van circa 150.000 gevallen in de jaren tachtig tot 50.000 nu (Ons Eten Gemeten, RIVM, 2004 (pdf-bestand)).

Somber?
De afgelopen jaren heerste onduidelijkheid over de effectiviteit van sint-janskruid tegen somberheid en depressies. Eerst werd er hoog over opgegeven, later temperde het optimisme. Het laatste nieuws is weer positief: het kruid werkt ongeveer even goed als het veelgebruikte medicijn Seroxat. Duitse onderzoekers gaven 251 depressieve proefpersonen sint-janskruid of Seroxat en constateerden dat de succespercentages vergelijkbaar waren (British Medical Journal, DOI:10.1136/bmj.38356.655266.82). Een teken dat sint-janskruid net zo goed is als de real thing is overigens dat het, net als echte medicijnen, ook bijwerkingen heeft.

Sporten
Zelfs op hoge leeftijd werkt het positieve effect van lichaamsbeweging door. Een Amerikaanse onderzoeker bestudeerde 70-jarigen die hun hele leven hadden gesport en dat nog steeds deden. Hij vergeleek hen met 30-jarigen (Circulation, vol. 110, p. 1.805). Wat bleek? De actieve bejaarden (hoewel, mag je dit soort mensen wel bejaard noemen?) hadden eenzelfde gezondheid van het hart (de elasticiteit ervan, het aantal slagen) als 30-jarigen die weinig aan sport deden.

Televisie
Duitse onderzoekers stopten gezonde jonge mannen acht weken lang in bed en constateerden dat door deze inactiviteit dezelfde soort pijn in de lage rug ontstond als door een overmaat aan lichamelijke activiteit (het omploegen van de tuin).

De verklaring is dat de spieren die de ruggengraat voeden en steunen door inactiviteit sterk verzwakken (New Scientist, 28 autustus 2004). Australische onderzoekers hebben het experiment nader bestudeerd en komen tot de conclusie dat het urenlang onderuitgezakt naar de televisie kijken hetzelfde effect kan hebben.

Testosteron
Het mannelijke geslachtshormoon testosteron speelt een belangrijke rol bij het libido, de zin in seks. Welnu, er is een mogelijke relatie gevonden tussen het nuttigen van oesters en de concentratie aan testosteron in het bloed. Onderzoekers van de Barry University in Florida vonden (New Scientist, 26 maart 2005) dat er in sommige schelpdieren een bepaald aminozuur (N-methyl-D-aspartaat) voorkomt, en dat deze stof de hoeveelheid testosteron in het brein van ratten sterk verhoogt. Met andere woorden, het aloude verhaal over de invloed van oesters op het liefdesleven heeft wellicht dus toch een wetenschappelijke basis.

Tomatenketchup
Hoe donkerder de ketchup, hoe gezonder. Een paar jaar geleden waren er al berichten dat ketchup gezonder is dan tomaten. Door het verdampen van water zit er in ketchup extra veel lycopeen, een vitamineachtige stof die tegen kanker beschermt. Amerikaanse onderzoekers hebben verschillende soorten ketchup, ook paarse en groene, vergeleken en kwamen tot de conclusie (Journal of Agricultural and Food Chemistry, DOI: 10.1021/jf041540) dat er in rode ketchup (vooral de zogeheten organische) wel vijfmaal zoveel van dit beschermende stofje zit als in andere ketchup.

Unilever
Chapeau voor Unilever en consorten. In de jaren negentig heeft de industrie die voedingsoliën produceert vrijwillig de hoeveelheid transvetten in margarines aanzienlijk teruggebracht. Citaat uit het rapport Ons Eten Gemeten van het RIVM: 'De daling van de transvetzuurinname met ruim 60 procent in de periode 1988-1998 is groot en valt toe te schrijven aan het verlagen van gehaltes van transvetzuren in met name (gedeeltelijk) geharde plantaardige vetten.'

Waar gaat het om?
Plantaardige vetten zijn beter dan dierlijke vetten – met uitzondering van visvetten, die nog weer beter zijn dan plantaardige vetten. In vetten zitten vetzuren, en die zijn des te beter naarmate de vetzuren onverzadigd zijn: als ze meer zogenoemde dubbele bindingen tussen de koolstofatomen van de vetzuren bevatten.

Op deze regel is één klinkende uitzondering: de transvetten. Die zijn onverzadigd, maar toch uiterst ongezond. Ze ontstaan wanneer plantaardige vetten door verhitting beter bewaarbaar worden gemaakt. Dat is voor de snackbarhouder handig, maar voor de consument meer dan vervelend. Van alle vetten schaadt transvet de gezondheid immers het meest. En dus hebben Unilever & co., zodra dit bekend was, het percentage transvetten in margarines sterk gereduceerd.

Helaas zitten er in patat, frikadellen en kroket van de snackbar en in chips, gebak plus gevulde koeken uit de supermarkt, nog wel veel te veel van deze levensgevaarlijke vetten.

Vitamines
Er zijn verschillende groepen Nederlanders die te weinig vitamines binnenkrijgen. Zo eet maar 5 procent van de Nederlanders de juiste vetten en maar 25 procent genoeg groenten en fruit. Het ligt dus voor de hand om af en toe een vitaminepilletje te slikken. Het riskante is echter dat ook te veel van het goede verkeerd kan uitpakken. Zoals een beetje gif soms gezond is, is te veel vitamine soms ongezond. Een goed voorbeeld hiervan biedt vitamine B6. Ongeveer een op de zes vitaminepreparaten bevat te veel vitamine B6 (Ons Eten Gemeten, RIVM, 2004 (pdf-bestand)). En dan niet iéts te veel: soms wel 400 procent te veel.

Vreemd
Dat is nog eens een verrassend dieet. De Engelse psycholoog Ben Fletcher droeg proefpersonen op om een maand lang vreemd te gaan doen, althans geheel anders dan ze gewend waren. Een introvert iemand moest extravert zijn, iemand met een grote bek moest zich juist rustig gedragen. Na vier maanden waren de proefpersonen 5 kilo afgevallen en voelden ze zich lichamelijk en geestelijk een stuk beter. De vermoedelijke verklaring, aldus Fletcher, die deze psychologische methode actief promoot, is dat mensen die uit hun routine breken, zich meer bewust worden van de dingen die ze normaal op de automatische piloot doen, inclusief eten (New Scientist, 11 september 2004).

Weker
Dat we allemaal steeds dikker worden, is bekend. Maar er zijn ook aanwijzingen dat we verweken. Dat klinkt toch verrassend, gezien de enorme toename van het aantal sportscholen en de als gevolg daarvan bijna ontploffende bovenlijven van veel jonge mannen.

Een Amerikaanse onderzoeker bekeek hoe de lichaamssamenstelling van kinderen in twintig jaar tijd is veranderd (International Journal of Obesity, vol. 26, p. 1.323). Het goede nieuws is dat kinderen tot 10 jaar niet veel dikker zijn geworden. Het slechte nieuws is dat hun hoeveelheid spieren wel duidelijk is afgenomen. Een jongen uit de jaren negentig had 3,2 procent minder spieren dan een jongen in de jaren zeventig, een meisje 3,6 procent.

Engels onderzoek (British Medical Journal, vol 326, p. 1) kwam tot een vergelijkbare conclusie. Tieners worden steeds slapper. Vooral rond het middel. De heupomtrek bij jongens was in tien jaar tijd met 6,9 en bij meisjes met 6,2 centimeter toegenomen. Op de meeste riemen betekent dat twee tot drie gaatjes erbij.

X-chromosoom
Mensen met twee X-chromosomen noemen wij vrouwen en die kunnen dus zwanger worden. Ze doen er verstandig aan tijdens deze periode zo gezond mogelijk te eten. Dan krijgen ze minder vaak baby’s met leukemie (New Scientist, 28-8-2004). Vooral wortelen, bonen en paddestoelen kwamen uit het Amerikaanse onderzoek als gezond naar voren.

Yoghurt
In de tijd van Dolla Mina deed het verhaal de ronde dat vrouwen de vagina moesten reinigen met yoghurt. Dat zou allerlei infecties voorkomen. Alweer blijkt een mythe uit de jaren zestig flauwekul. Australische onderzoekers gaven aan ruim tweehonderd vrouwen een pessarium waarin ofwel de yoghurtbacterie Lactobacillus zat of een placebo, een nepmiddel (New Scientist, 4 september 2004). De vrouwen ondergingen een antibioticakuur en na afloop daarvan willen weleens vaginale infecties ontstaan. Welnu, voor de preventie daartegen maakte het helemaal niets uit of de yoghurtbacterie dan wel een fopmiddel werd gebruikt.

Zalm
Rond vis is al jaren een redelijk fel debat gaande. Enerzijds zijn er mensen (zoals Elsevier-columnist Johannes van Dam) die wijzen op de vervuiling met pcb’s en dioxine, vooral in kweekvis. Anderzijds zijn er de deskundigen die benadrukken dat er in vis uiterst gezonde vetzuren (omega-drie-vetzuren) voorkomen.

In dit verband is het rapport Ons Eten Gemeten van het RIVM leerzaam. In dat rapport zijn zowel de positieve (omega-drie) als de negatieve (mogelijke vervuiling) effecten van vis op een rij gezet. De conclusie: de positieve effecten overtreffen de negatieve. Niet een beetje, maar gigantisch.

Als iedere Nederlander één à twee keer per week vis zou eten, zou dat voor de volksgezondheid evenveel opleveren als wanneer plotsklaps het aantal verkeersslachtoffers of het aantal borstkankergevallen zou verdwijnen: het risico op een hartaanval zou met een kwart verminderen.

Zweet
Oudere vrouwen wier mannen regelmatig over hoofdpijn klagen, zouden vaker T-shirts van jongere seksegenoten moeten lenen. Twee Amerikaanse onderzoekers gaven aan vrouwen die de overgang voorbij waren een bestanddeel dat ze uit het okselzweet van een jonge vrouw hadden geïsoleerd (The Journal of Sex Research, vol. 41, p. 372). Uit de dagboeken van de oudere vrouwen bleek dat meer dan de helft van hen vervolgens rapporteerde dat hun partners veel meer intieme belangstelling voor hen kregen. Op het bestanddeel is octrooi aangevraagd. Het moet op den duur in smeerseltjes of parfums voor oudere vrouwen verschijnen.