Vertroetelde vrijstaten

vrijdag 15 april 2005 09:51

De kraakbeweging is nog springlevend. In april moest de ME eraan te pas komen om een kraakpand aan het Utrechtse Vredenburg te ontruimen. Ook bleek een Leidse kraakbeweging flink te worden gesubsidieerd om een 'nee'-campagne te houden tegen de EU-Grondwet. Wie zijn deze krakers? Over de gesubsidieerde vrijstaten in Nederland.

De hoogtijdagen van de kraakbeweging zijn lang vervlogen. Rond 1980 waren er ongeveer twintigduizend krakers, tegenwoordig zijn het er naar schatting niet meer dan duizend. Na enkele grote ontruimingen in de jaren tachtig en negentig is het rustig geworden aan het ‘krakersfront’. En als het toch een keer misgaat, zoals eind 2000 in de Amsterdamse buurt de Pijp, toen honderden krakers tegelijk uit panden werden gezet, dan gaat het om Spaanse ‘vakantiekrakers’ die de boel tijdelijk op stelten komen zetten.

Toch staan er nog enkele krakersbolwerken fier overeind in de steden. Ze hebben de jarenlange pogingen van gemeenten en van eigenaren om ze te ontruimen, weerstaan. Sommige zijn met behulp van de gemeente gelegaliseerd en aangekocht door de krakers, zoals Vrankrijk in Amsterdam of ACU in Utrecht. Andere worden nog ouderwets gedoogd, zoals Eurodusnie in Leiden.

Culturele broedplaats
Als de krakers geluk hebben, ontvangen ze tonnen aan subsidie omdat ze tot ‘culturele broedplaats’ zijn bestempeld, zoals De Blauwe Aanslag in Den Haag of De Grote Broek in Nijmegen. Hoewel krakerscollectieven zichzelf graag presenteren als onafhankelijk en anarchistisch, maken ze graag gebruik van overheidsgeld om hun gekraakte ‘bezit’ te legaliseren en te renoveren.

Krakersgeduld loont. Als je maar lang genoeg blijft zitten met een groepje mensen in een leegstaand kantoorpand of schoolgebouw, en je bezigheden – een linkse boekhandel, een vegetarisch eetcafé, inkoop van onbespoten voedsel, hulp en huisvesting verlenen aan uitgeprocedeerde asielzoekers, of het organiseren van feestjes en optredens – als activiteiten van maatschappelijk belang weet te verkopen, kun je in sommige gemeenten op veel steun rekenen.

Zestien jaar heeft het de gemeente Den Haag gekost om een oplossing te vinden voor het kraakpand De Blauwe Aanslag, in het voormalige belastingkantoor aan het Buitenom. In 1995 stemde de gemeenteraad vrijwel unaniem voor sloop, om wegverbreding en nieuwbouw op de plaats van het pand mogelijk te maken.

Na een langslepend juridisch conflict kwam er een oplossing waarmee de circa dertig bewoners – onder wie Tweede-Kamerlid Krista van Velzen (SP) – van de woon-werkgemeenschap akkoord gingen. Ze verhuizen dit najaar naar een nieuw onderkomen in een monumentaal schoolgebouw aan de Waldeck Pyrmontkade, dat ze voor 453.000 euro van de gemeente konden kopen.

De gemeente doet daar 1,36 miljoen euro subsidie voor renovatie bovenop, en het Rijk nog eens 382.000 euro voor stedelijke vernieuwing. In ruil daarvoor moet De Blauwe Aanslag zijn ‘culturele activiteiten’ voortzetten: ateliers, ambachtelijke bedrijfjes, hulp aan illegalen en een Koerdische bibliotheek. Het populaire vegetarische eetcafé mag niet mee naar het nieuwe onderkomen.

Spijt
Inmiddels heeft verantwoordelijk wethouder Arend Hilhorst (PvdA) in de Haagse Courant gezegd spijt te hebben van de riante regeling die de gemeente in de persoon van wethouder Peter Noordanus (ook PvdA) drie jaar geleden met de krakers trof.

Anders ging het in Amsterdam. Vrankrijk, het krakersbolwerk  aan de Spuistraat, werd in 1992 aangekocht door de krakers. Twee jaar geleden kreeg het na een jarenlange strijd tegen legalisatie een vergunning als ‘buitenparlementair actiecentrum’. Vrankrijk wilde eerder per se niet worden gelegaliseerd, omdat dat zou betekenen dat de politie toegang zou krijgen tot het pand om openingstijden te controleren.

Eurodusnie
In het centrum van Leiden is de Koppenhinksteeg uitgegroeid tot een complete vrijstaat. Vlaggen en muurschilderingen maken argeloze voorbijgangers duidelijk dat de steeg in handen is van het Eurodusnie-krakerscollectief. In de vijf panden zijn een weggeefwinkel, een steunpunt voor illegalen, een vegetarisch eetcafé Las Vegas (creativiteit in het bedenken van namen kan de kraakbeweging niet worden ontzegd), en een muziekkroeg gevestigd. De laatste twee zonder horecavergunning.

De Leidse gemeenteraad nam in 2001 een plan aan voor woningen, winkels en bedrijfspanden in de aantrekkelijk gelegen Koppenhinksteeg. Maar de krakers zitten er nog steeds. Met juridische procedures wisten ze tot nu toe ontruiming te voorkomen. Met het voorstel van de gemeente om herhuisvesting te regelen voor de weggeefwinkel en het illegalen-steunpunt gingen de krakers niet akkoord. Leiden had op haar beurt geen zin in het voorstel van de krakers om huur te gaan betalen, mits de gemeente enkele tonnen zou investeren om de verwaarloosde panden op te knappen.

Eurodusnie heeft in 1997 ook een grote, leegstaande school aan de Boerhaavelaan gekraakt, die nu dienst doet als hoofdkwartier. Het op het dak geschilderde Eurodusnie-logo, een variant op Mickey Mouse, is duidelijk zichtbaar vanuit de trein op het traject Leiden-Amsterdam. Ook de school staat op de nominatie voor sloop, maar de krakers hebben laten weten dat er ‘alleen over verwijdering valt te praten als er sociale woningbouw komt’.

Nieuwe identiteit
Eurodusnie geldt als het best georganiseerde anarchistische collectief in Nederland, maar op een doordeweekse middag zijn er slechts een paar krakers aanwezig in het voormalige schoolgebouw. Twee van hen willen best iets vertellen over hun motieven. ‘Wij geloven niet in de democratie of in het kapitalistische systeem,’ zegt Adri. Zoals onder krakers gebruikelijk is, wil hij alleen zijn voornaam noemen. ‘Iedereen vult dat op zijn eigen manier in. Voor mij is het veganisme belangrijk. Anderen houden zich bezig met de opvang van “geïllegaliseerden”. Die noemen we zo omdat mensen niet illegaal kunnen zijn. Ze worden illegaal gemaakt.’

‘Het kapitalistische systeem maakt sociale structuren kapot,’ zegt ‘Domela’, niet de naam waarmee hij is geboren, maar zoals hij zelf zegt: ‘Wie hier komt wonen, kan zijn verleden helemaal achter zich laten en een nieuwe identiteit aannemen.’

De voormalige school lijkt nog het meest op een uitgewoond buurthuis van enorme afmetingen. Aan de muren hangen posters, tegen McDonald’s (‘McShit’), tegen de uitbreiding van de Efteling, tegen de oorlog in Irak. Verspreid door de lokalen staan tientallen oude computers. Weggevertjes die worden opgeknapt om ze op de ‘autonomentop’ volgend jaar in Belgrado te schenken aan buitenlandse krakerscollectieven. Dankzij internet kent de links-anarchistische kraakbeweging vele internationale vertakkingen. Op tientallen websites houden ze elkaar op de hoogte van hun activiteiten, en roepen ze op tot steunbetuigingen en demonstraties als een pand met ontruiming wordt bedreigd.

Radicaal
Net als De Blauwe Aanslag doet Eurodusnie geregeld dienst als ‘conferentieoord’ voor radicale binnen- en buitenlandse (vooral Britse) organisaties van dierenactivisten, clubs waarvan sommige leden zijn veroordeeld voor het aanrichten van miljoenenschade aan bedrijven in de bio-industrie.

Zijn de Eurodusnie-bewoners, naast ‘antipolitiek’ en ‘anti-kapitalistisch’, ook buitenwettelijk? ‘Rechten staan boven wetten,’ zegt Adri op gedecideerde toon. ‘Daarom is het geoorloofd om bijvoorbeeld proefdieren te laten ontsnappen, of om velden met genetisch gemanipuleerd voedsel te beschadigen.’ De conclusie dat de krakers zich daarmee van de maatschappij afkeren, delen ze niet: ‘Wetten zijn niet statisch. Door af en toe de wet te overtreden, eis je aandacht op voor problemen, zodat de wet kan worden veranderd,’ aldus Domela.

De volgende dag gaan ze samen met enkele Baskische logés van Eurodusnie demonstreren bij de gevangenis in Alphen aan den Rijn, tegen de uitlevering van de ETA-verdachte Alexander Akarregi. Hij werd 10 juli op Schiphol gearresteerd met een vals paspoort, op doorreis naar Venezuela. Akarregi wordt door de Spaanse politie gezocht, omdat hij de auto huurde waarin twee ETA-terroristen zichzelf opbliezen op weg naar een aanslag.

‘Wat heeft hij nu gedaan? Iedereen mag toch een auto huren? Als Nederland hem uitlevert, is het zeker dat hij wordt gemarteld,’ zegt Adri. Blijft de vraag waarom Nederlandse krakers op de bres springen voor een mogelijke terrorist. De uitleg van Adri en Domela: ‘Spanje wordt nog steeds geregeerd door fascisten. Er loopt een rechtstreekse lijn van het Franco-regime naar het rechtse kabinet van José María Aznar.’ Aznar is sinds 1996 de gekozen Spaanse premier.

Speerpunten
De Baskische onafhankelijkheiddsstrijd is een van de nieuwe ‘speerpunten’ van de activistische kraakbeweging. Begin vorig jaar werd een andere ETA-verdachte, Juanra Rodríguez Fernández, in Amsterdam gearresteerd, nadat hij enkele maanden had gelogeerd in Vrankrijk.

Voor de kraakbeweging is Juanra inmiddels uitgegroeid tot een soort nieuwe Nelson Mandela. Aan een ‘Free Juanra’-poster herken je een  krakersbolwerk . Hij was eregast op een politieke discussieavond vorig jaar in het gelegaliseerde  krakersbolwerk  ACU in Utrecht, toen hij tijdelijk op vrije voeten was.

De Nederlandse activisten twijfelen er niet aan dat Juanra er is ‘ingeluisd’ door de Spaanse autoriteiten. Die voeren volgens hen een heksenjacht tegen alles wat naar links activisme riekt. Dat hij door een ETA-terrorist, die inmiddels is veroordeeld tot levenslang in Spanje, is aangewezen als informant, heeft volgens de krakers geen betekenis. De terrorist zou namelijk tijdens zijn verhoor zijn gemarteld. Een bewering die van de veroordeelde terrorist afkomstig is. Inmiddels heeft CDA-minister Piet Hein Donner van Justitie besloten dat Juanra moet worden uitgeleverd aan Spanje.

Succesverhaal
Ook het Nijmeegse  krakersbolwerk  De Grote Broek hield begin augustus een Baskische informatieavond. De Grote Broek, gevestigd in een Nijmeegse winkelstraat, is hét succesverhaal van de kraakbeweging. Na achttien jaar kraken, hebben de pogingen om de panden te ontruimen en ze een andere bestemming te geven, plaatsgemaakt voor vertroeteling.

De gemeente heeft het enorme complex voor 1,2 miljoen euro belastinggeld gekocht van de eigenaar en het voor dezelfde prijs weer doorverkocht aan een woningcorporatie. Die krijgt 160.000 euro mee – met een mogelijke uitloop naar 285.000 euro – om het pand te renoveren. De Grote Broek zelf, met zo’n tien vaste bewoners, krijgt 40.000 euro, om de ‘culturele en politieke broedplaatsfunctie’ te versterken.

Op de Baskische avond in De Grote Broek zijn hoogstens dertig bezoekers afgekomen, inclusief een paar vaste bewoners van het kraakpand. Het bolwerk van de Nijmeegse krakers is beduidend minder sjofel dan dat van hun Leidse vrienden. Het krakerscafé zetelt in een fraaie, grote ruimte met houten vloeren en grote ramen aan de straatkant.

Menig horecaondernemer zou hiervan watertanden. Jammer alleen dat het achter die ramen meestentijds donker is: het eetcafé is alleen in het weekeinde open. Aan de achterkant komt het krakerscomplex uit op de Tweede Walstraat, waar het als een blinde, betonnen gevel het straatbeeld domineert.

Terroristen
Enkele Baskische logés van de in Spanje verboden jongerenorganisatie Segi krijgen er de gelegenheid om de Baskische zaak toe te lichten, en geld in te zamelen. De sfeer is gemoedelijk. Uit de luidsprekers klinkt muziek van de revolutionaire held Manu Chao en er worden biologische biertjes gedronken. Gerookt wordt er niet.

De woordvoerder van Segi is Maite, een struise blondine uit het Franse Bayonne. Ze wijst terroristisch geweld niet af: ‘De ETA streeft naar hetzelfde als wij, maar dan met andere middelen.’ De Baskische jongeren stellen de Spaanse ‘onderdrukking’ van Baskenland aan de kaak. Naarmate de avond vordert, wordt duidelijk wat ze echt willen: een Groot-Baskische staat op socialistische grondslag, desnoods afgedwongen met geweld. Sommige Nijmegenaren hebben daar moeite mee; dit is nog eens wat anders dan het uitdelen van onbespoten appeltjes bij de supermarkt.

Het meisje achter de bar vraagt waarom onschuldige toeristen het slachtoffer moeten worden van de onafhankelijkheidsstrijd. Andere bezoekers tonen begrip voor hun buitenlandse gasten: ‘Als je in je voortbestaan wordt bedreigd, dan is geweld soms noodzakelijk. Kijk maar naar Zuid-Afrika tijdens de apartheid,’ zegt iemand. Instemmend geknik.

Op deze ‘informatieavond’ wordt met geen woord gerept over het feit dat Baskenland verregaande autonomie heeft, en al 23 jaar wordt geregeerd door de Baskisch-nationalistische PNV. Geen woord over de meer dan achthonderd dodelijke slachtoffers die de ETA inmiddels heeft gemaakt. Geen woord over democratisch gekozen gemeenteraadsleden van niet-nationalistische partijen die de straat niet meer op durven omdat ze voortdurend worden bedreigd, onder meer door clubs als Segi.

Geluk
Het geluk van De Grote Broek is dat het in Nijmegen staat, de stad die wordt bestuurd door een college van PvdA, GroenLinks en SP. ‘De subsidie is puur cliëntelisme van GroenLinks en SP,’ zegt Ben van Hees, raadslid van de oppositiepartij Nijmegen NU. ‘Ze hebben de definitie van het broedplaatsenbeleid zo ver opgerekt dat De Grote Broek daaraan voldoet. De PvdA vindt het wel prima zo, want die is bang voor een ontruiming met rellen.

Die zogenaamde culturele functie van De Grote Broek stelt weinig voor. Het eetcafé is doordeweeks dicht. In de kelder zit een kroeg zonder horecavergunning en er is een voedselcoöperatie waar eens per week biologische groenten worden afgeleverd.’

Op de website van De Grote Broek staat dat het pand een ontmoetingsruimte wil zijn voor ‘linkse groepen’, en dat de kunstexposities in het pand politieke relevantie hebben. ‘Dat jonge kunstenaars ondersteuning krijgen, vind ik op zich prima. Maar niet als het wordt vermengd met politieke doeleinden,’ zegt raadslid Van Hees, die achttien jaar docent op de kunstacademie is geweest.

Het monopolie van links op krakersbolwerken behoort tegenwoordig tot het verleden. In Eindhoven wordt de leegstaande Constant Rebecque-kazerne bewoond door krakers, die de ruimte gebruiken voor bijeenkomsten van groepjes met extreem-rechtse sympathieën. Op de websites van de linkse krakers is er veel ophef over het rechtse bolwerk.

De gemeente Eindhoven ontving een brief van enkele groeperingen uit de links-activistische hoek, waaronder AntiFacistischeActie uit Leiden. Hun verzoek: de gekraakte kazerne zo snel mogelijk ontruimen.

Door Martin de Jong

Eerder gepubliceerd in Elsevier, 23 augustus 2003