De Nacht van Lousewies

Na een bizarre nacht met een hoofdrol voor D66-verliezer Lousewies van der Laan en een haperende premier Balkenende is het kabinet in crisis. Het beste is: doorregeren, maar zonder D66.

Syp Wynia

Zou D66 het kabinet-Balkenende ook op het spel hebben gezet als Lousewies van der Laan zaterdag tot lijsttrekker van D66 was gekozen? Misschien. Maar de fractievoorzitter van D66 in de Tweede Kamer lijkt na de mislukte poging om lijsttrekker te worden alleen maar rabiater geworden. Terwijl ze toch al niet wegliep voor risico's die de voortzetting van het kabinet bemoeilijkten, bijvoorbeeld over de uitzending van Nederlandse troepen naar de Afghaanse provincie Uruzgan.

In de Volkskrant (het artikel is niet gratis) van dinsdag liet Lousewies van der Laan al blijken sinds het weekeinde onthecht te staan tegenover haar Haagse bestaan: ze speculeerde openlijk over een terugkeer naar de Europese Commissie in Brussel, waar bovendien de salarissen hoger zijn dan in de Tweede Kamer.

Vanochtend vroeg stemde D66 met de oppositie mee bij een motie van afkeuring jegens minister Rita Verdonk vanwege haar behandeling van de paspoortkwestie rond Ayaan Hirsi Ali. Bovendien eiste Van der Laan het aftreden van Verdonk. Die opstelling is niet los te zien van twee andere gegevens.

Ten eerste is D66 steeds ongelukkig geweest met het door het kabinet gesteunde beleid van Verdonk om geen generaal pardon te verlenen aan 26.000 uitgeprocedeerde asielzoekers. En ten tweede is D66 zozeer gemarginaliseerd in de kiezersgunst en daarmee een kat in het nauw geworden, dat rare sprongen eerder voor de hand liggen.

Zo is voortzetting van het kabinet-Balkenende plotseling en nogal onverwacht onzeker geworden, juist terwijl er de afgelopen weken mede door de aantrekkende economie meer vertrouwen rond het kabinet was ontstaan.

De crisis brak vanochtend om half zes uit na een eindeloos en door lange schorsingen onderbroken debat. Het was een debat met bizarre wendingen zoals een intermezzo waarbij kamervoorzitter Frans Weisglas zelf achter het sprekersgestoelte moest plaatsnemen.

Hij werd scherp bevraagd over zijn eigen rol bij de snelle openbaarmaking, op 15 mei, van Verdonks conclusie dat Ayaan Hirsi Ali – toen nog VVD-kamerlid - vanwege haar onwaarheid over naam en geboortedatum geen Nederlander was.  Mede op suggestie van Weisglas werd VVD-vice-premier Gerrit Zalm van huis gehaald om zijn versie te geven.

Een bijzondere, en wellicht cruciale rol was er voor premier Jan Peter Balkenende, die – door vermoeidheid, zei hij later – bevestigde dat Ayaan Hirsi Ali afgelopen maandagavond was geprest om een voor Verdonk ontlastende verklaring te tekenen omdat Verdonk met de gevonden oplossing 'moest kunnen leven'.

Die opmerking van Balkenende, hoewel later ingetrokken, gaf Lousewies van der Laan het alibi om met de door Femke Halsema (GroenLinks) ingediende motie van afkeuring tegen Verdonk in te stemmen. Die motie haalde het niet, maar omdat Van der Laan het daar niet bij wil laten en het vertrek van Verdonk eist, zweeft het kabinet-Balkenende langs de afgrond.

Wat het meest voor de hand ligt is dat D66 de coalitie verlaat omdat de VVD vasthoudt aan Verdonk. Het kabinet moet dan het ontslag aanbieden.

Vervolgens kunnen vervroegde verkiezingen worden uitgeschreven, maar het is ook denkbaar dat CDA en VVD tot mei volgend jaar doorgaan als minderheidskabinet, zonder D66. Dat kan vermoedelijk probleemloos: ook mèt D66 moest het kabinet het vaak hebben van de steun van LPF en SGP.