Schipholbrand: morele afrekening

Omstandigheden maakten van mr. Pieter scherprechter in een politiek uiterst beladen kwestie

Eric Vrijsen

Had CDA-minister Piet Hein Donner van Justitie de Schipholbrand kunnen voorkomen? Het rapport van Pieter van Vollenhoven en zijn Onderzoeksraad voor Veiligheid noemt een serie momenten waarop de Dienst Justitiële Inrichtingen faalde. De tragedie had kunnen uitblijven als Donners ambtenaren beter hadden gefunctioneerd.

Volgens Van Vollenhoven, lid van het koninklijk huis, is 'de veronderstelling gerechtvaardigd' dat er dan in de nacht van 26 op 27 oktober minder of géén doden waren gevallen.
 
Van Vollenhoven verwijt de dienst meer aandacht te hebben gehad voor het ingesloten houden van de illegalen, dan voor het brandveilig houden van de gevangenis. Maar de brandveiligheid is er ook niet bij gebaat als cipiers meteen alle cellen openen. Rekening moet worden gehouden met de mogelijkheid dat gedetineerden in zo'n situatie hulpverleners en brandweerlieden overvallen.
 
Het cruciale moment was 23.57 uur en 14 seconden. Twee bewakers maakten de deur open van cel 11. Ze haalden de man eruit die de brand had aangestoken, brachten hem in veiligheid en lieten de deur open staan. Vervolgens trad de Wet van Murphy in werking.

Alle onvolkomenheden in de bouw en de organisatie spanden samen om de brand te laten overslaan naar een catastrofe. Had de deur zelfsluitend moeten zijn? Van Vollenhoven vindt van wel. Donner vindt van niet. Voor beide standpunten is iets te zeggen.

Elke denkbare veiligheidsmaatregel brengt ook weer risico's mee. Maar Van Vollenhoven toont ook overtuigend aan dat het personeel onvoldoende had geoefend; dat de brandweer gebrekkig op de hoogte was en dat de hulpverlening niet planmatig verliep.

Dat bracht Donner in grote politieke moeilijkheden. De oppositie in de Kamer zou zijn aftreden eisen, zijn CDA zou hem als een blok aan het been beschouwen en Donner zelf heeft in het verleden altijd stellig gezegd dat hij persoonlijke consequenties zou trekken, als hem echt iets te verwijten viel.

Zo culmineerde het onafhankelijk onderzoek van Van Vollenhoven naar de ramp in de simpele vraag of ministers moeten opstappen. Zo werkt het nu eenmaal in de tv-democratie. Strikt genomen echter, heeft Van Vollenhoven alleen beoordeeld hoe de overheid toekomstige rampen moet verijdelen. Daarvoor heeft hij decennialang gestreden en uiteindelijk zijn Onderzoeksraad voor Veiligheid profiel gegeven.

De omstandigheden dwongen hem nu echter in een andere rol: scherprechter in een politiek uiterst beladen kwestie. Dat kan het onafhankelijk veiligheidsonderzoek nog lelijk opbreken. Straks durft niemand meer mee te werken aan dergelijke onderzoeken, omdat de schuldvraag altijd op de loer ligt. Dan beroepen betrokkenen zich op hun zwijgrecht. Dan is de veiligheid pas echt in het geding.