Veiligheid legt het af tegen televisiedemocratie

CDA-minister Piet Hein Donner (Justitie) en VVD-minister Sybilla Dekker (VROM) hadden geen andere keus. Het rapport van mr. Pieter van Vollenhoven en zijn Onderzoeksraad voor Veiligheid noopte hen tot aftreden.

Eric Vrijsen

Vanmorgen somde Van Vollenhoven een serie momenten op waaruit het falen van de Dienst Justitiële Inrichtingen bleek tijdens de Schipholbrand. De tragedie had kunnen uitblijven als Donners ambtenaren beter hadden gefunctioneerd.

Volgens Van Vollenhoven is 'de veronderstelling gerechtvaardigd' dat er dan in de nacht van 26 op 27 oktober minder of géén doden waren gevallen. Van Vollenhoven verwijt de dienst meer aandacht te hebben gehad voor het ingesloten houden van de illegalen, dan voor het brandveilig houden van de gevangenis.
 
Over die stelling is nog wel het een en ander te zeggen. Maar Donner zal dat niet meer doen. Vorig jaar verweet de Kamer hem dat hij tbs'ers niet goed genoeg opsloot. Nu moet hij weg, omdat hij illegalen te goed achter slot en grendel zette.
 
Had Donner de Schipholbrand kunnen voorkomen? Natuurlijk niet. De brandveiligheid is er ook niet bij gebaat als cipiers bij het allereerste brandalarm meteen alle cellen openen. Rekening moet worden gehouden met de mogelijkheid dat gedetineerden in zo'n situatie hulpverleners en brandweerlieden overvallen.
 
Het cruciale moment was 23.57 uur en 14 seconden. Twee bewakers maakten de deur open van cel 11. Ze haalden de man eruit die de brand had aangestoken, brachten hem in veiligheid en lieten de deur open staan. Vervolgens trad de Wet van Murphy in werking.

Alle onvolkomenheden in de bouw en de organisatie van het detentiecentrum spanden samen om de brand te laten overslaan naar een catastrofe. Had de deur zelfsluitend moeten zijn? Van Vollenhoven vindt van wel. Donner vond tot voor kort van niet.

Elke denkbare veiligheidsmaatregel brengt ook weer risico's mee. Van Vollenhoven toont echter overtuigend aan dat het personeel onvoldoende had geoefend; dat de brandweer gebrekkig op de hoogte was en dat de hulpverlening niet planmatig verliep.

Donner en Dekker gaan met hun onmiddellijke aftreden nu een kamerdebat uit de weg. Zij besparen CDA en VVD daarmee electorale schade. De democratie ware gediend met een openbaar debat en een uitgebreide verantwoording. Dat zit er nu niet meer in.
 
Strikt genomen beoordeelt Van Vollenhoven alleen hoe de overheid toekomstige rampen moet verijdelen. Daarvoor heeft hij decennialang gestreden en uiteindelijk zijn Onderzoeksraad voor Veiligheid profiel gegeven. De omstandigheden dwongen hem nu echter in een andere rol: scherprechter in een politiek uiterst beladen kwestie.

Dat kan het onafhankelijk veiligheidsonderzoek nog lelijk opbreken. Straks durft niemand meer mee te werken aan dergelijke onderzoeken, omdat de schuldvraag tenslotte toch domineert. Dan beroepen betrokkenen zich op hun zwijgrecht. Dan komt de onderste steen niet meer boven. Dan legt de veiligheid het af tegen de dynamiek van de televisiedemocratie.

En voor het overige is het – in een tijd van terreurdreiging – ook niet handig dat een tijdelijke invalkracht moet aantreden als minister van Justitie.