Misdaad: Kleine stad, grote stad

woensdag 16 maart 2005 14:06

Culemborg heeft nog geen dertigduizend inwoners, maar de problemen zijn er niet minder om. Zwarte scholen en andere vormen van segregatie, criminele jeugd ('RIF POWER!'), loverboys, ouders die zich niet om hun kinderen bekommeren. 'Begin in Culemborg een bedrijf en de volgende dag zijn je flatscreens weg.'

Criminaliteit in Culemborg? Dat is wel het laatste wat je verwacht in een stadje met nog geen dertigduizend inwoners. Het historische centrum ligt er opgeruimd bij. Meteen achter de dijk, aan de andere kant van de spoorlijn, pronkt de dure nieuwbouwwijk Parijsch in een waterig zonnetje. In de uiterwaarden van de Lek grazen 'oerossen’.

Maar net als in veel andere provinciestadjes is de misdaad in Culemborg de afgelopen jaren behoorlijk toegenomen. Vooral Terweijde, een 'oude’ nieuwbouwwijk ten zuidoosten van het centrum, kent veel problemen. Van de bewoners van een aantal straten is 70 procent van buitenlandse herkomst, overwegend Marokkanen. Zo’n zestig tot zeventig jongeren – op een totaal van bijna tweeduizend Marokkanen – zorgen er voor veel problemen: bedreigingen, mishandeling, autokraken, inbraken, straatroof.

Epicentrum is het Chopinplein, een klein winkelcentrum tussen kille flats. Hier verzamelt de hangjeugd zich en intimideert voorbijgangers. Zelfs een lijkwagen bleek er niet veilig. Uit de auto werd een gsm gegrist. De politiecijfers spreken boekdelen (zie 'Crime in Culemborg’ op deze pagina). Schokkend is vooral de stijging van geweld: in 2004 werd er 32 procent meer aangifte gedaan van bedreiging en/of mishandeling dan in 2003.

De gemeente Culemborg schuwt drastische maatregelen niet. Toen omwonenden van de Troelstraplaats in Terweijde bleven klagen over de overlast van Marokkaanse hangjeugd, liet burgemeester Annemiek van Vugt (PvdA) in november 2004 het pleintje afgraven. Hup, alle stenen eruit! Voor de jeugd was een paar honderd meter verder een nieuw trapveld aangelegd. De Troelstraplaats is veranderd in een woestijn. Op een garagebox is onder een davidster een tekst gekalkt: RIF POWER. Dat we weten dat de Marokkaantjes, van oorsprong afkomstig uit het Rif-gebergte, de baas zijn in de buurt.

Het deel van Terweijde dat bekendstaat als de Staatsliedenbuurt was in de jaren zestig een Moluks 'eiland’. In de jaren zeventig kwamen de eerste Marokkanen met hun jonge gezinnen in de goedkope huurhuizen wonen. De vaders waren eerder als gastarbeiders door de meubelindustrie naar Nederland gehaald. Nu vormen zij de meerderheid in de wijk. De christelijke basisschool Prins Bernhard is vrijwel volledig zwart (zie 'Je moet kritieke fase voor zijn’ op pagina 26) en sinds 1998 speelt op Sportpark Ter Weijde de Marokkaanse voetbalclub Fair Play.

Een Nederlands echtpaar aan de Van Limburg Stirumstraat – een paar huizen verwijderd van de woning waar half januari de 18-jarige Iraaks-Koerdische Schijman Kuashi het slachtoffer werd van eerwraak door haar 21-jarige broer – heeft de buurt zien veranderen. 'Dat is de schuld van de gemeente. Die heeft destijds alle Marokkanen bij elkaar geplaatst. Wij zeggen wel eens tegen elkaar: “Het is alsof wij hier in het buitenland wonen!”’ Als ze eens bij hun buren op bezoek kwamen, bleef de vrouw in de keuken. 'Nu gooien de kinderen eieren en tomaten tegen onze ramen. We willen hier dolgraag weg.’

Een paar opgeschoten Marokkaantjes erkennen dat ze geen lieverdjes zijn. 'Maar iedereen flikt toch wel eens iets?’ Ze voetballen bij Fair Play, maar komen liever niet in de sportkantine. 'Daar zitten onze vaders thee te drinken. We willen een ruimte voor onszelf! In Culemborg is geen fuck te doen. Je hebt discotheek Happy Dayzz, maar daar worden we niet met open armen ontvangen. Wat er ook gebeurt, wij krijgen de schuld.’

Harde kern
Twee hoofdagenten – 'Geen namen! Wij willen graag rustig wonen’ – maken deel uit van het team Terweijde. De harde kern van de probleemjeugd bestaat volgens hen uit vijftien criminelen van 14 tot 22 jaar, met daaromheen zo’n 50 tot 60 meelopers. 'Alles draait om status. Ze willen allemaal een snelle auto, mooie sportschoenen en het nieuwste mobieltje.’

Sommige jongens blijken te studeren in Utrecht. Een enkeling zelfs rechten. 'Bij de zoveelste aanhouding vragen ze doodleuk: “Ga ik voor een AU-procedure (een arrestatie waarbij de verdachte een aantal uren later met een proces-verbaal wordt weggestuurd, red.) of maken jullie alleen een dossiertje op?” Ze weten dat ze dan zo weer buiten staan.’ De probleemjongeren zijn volgens de hoofdagenten weliswaar geïntegreerd, maar kiezen bewust voor een criminele loopbaan. 'Hoe ouder ze worden, des te zwaarder de delicten.’

Rechercheur Ton van Ierland (50) werkt al 28 jaar bij de politie. Culemborg is verhard, zegt hij. 'Net als heel Nederland, alleen verwacht je het hier niet.’ Van Ierland heeft vrijwel uitsluitend met Marokkaanse verdachten te maken. 'Het begint vaak met autokraken. Die jongens weten precies welk merk autoradio ze moeten hebben.’ Na de auto’s volgen scholen en bedrijven. 'Begin in Culemborg een bedrijf, richt het in en de volgende dag zijn de flatscreens weg.’

Een verhaal apart zijn de loverboys, snelle jongens die met gespeelde aandacht en luxe cadeaus meisjes versieren, en vervolgens dwingen als prostituee te werken. Culemborg had tien jaar geleden de eerste grote zaak van Nederland, met in totaal dertig slachtoffers.

Brigadier André (44), sinds 1998 verantwoordelijk voor openbare orde en veiligheid, ziet de loverboys in het weekeinde vaak met hun auto’s staan voor de deur van megadiscotheek Happy Dayzz, aan de rand van het industrieterrein. 'Die jongens komen uit Culemborg zelf, maar ook uit de Utrechtse wijk Kanaleneiland.’ De slachtoffers werken in bordelen verspreid over het hele land, vermoedelijk ook op de boten langs het Zandpad in Utrecht. Of hij daar wel eens gaat kijken? 'Nee, dat valt onder het korps Utrecht. Onze regio houdt op bij de brug over de Lek. Maar we krijgen wel informatie uit Utrecht.’

De Nederlandse politie bestaat uit 25 koninkrijkjes, de regiokorpsen. De indeling is niet altijd even logisch. Culemborg ligt bijna onder de rook van Utrecht, maar hoort bij de politieregio Gelderland-Zuid, met het hoofdbureau in het veel verder gelegen Nijmegen. Het team Culemborg valt onder het district De Waarden en telt 34 agenten. Iets meer dan één agent per duizend inwoners. Dat is niet veel.

Het politiebureau is na 18.00 uur en de hele zondag gesloten. Er zijn twee 'ophoudkamers’, maar voor preventieve hechtenis moet worden uitgeweken naar het bureau in Tiel. In een gebied met een oppervlakte van 175 vierkante kilometer en met 50.000 bewoners rijdt door de week in de nachtelijke uren maar één wagen rond voor noodmeldingen.

Moedeloos
In het politiebureau staan op deze woensdagochtend 23 zwarte flatscreens uitgestald. De prijzige computerschermen zijn die nacht aangetroffen in twee schuurtjes en waren gestolen uit het Koningin Wilhelmina College (KWC) in Terweijde. Dinsdagavond had de school een open avond. Na de inbraak bleek dat het alarm was afgeplakt. Directielid Erik-Jan de Moulin (58) sluit niet uit dat eigen leerlingen bij de diefstal betrokken zijn. Er zijn al eerder tientallen flatscreens gestolen. 'Ik word er moedeloos van.’

Het KWC telt 1.700 leerlingen, van wie 10 procent allochtoon. De school biedt onderwijs van vmbo-niveau tot gymnasium. De meeste Marokkanen zitten op het vmbo. De meisjes doen het steeds beter. De Moulin laakt de schaalvergroting. 'De sociale controle ontbreekt. Dat zie je ook bij het gebruik van alcohol en drugs. Het lijkt of de ouders geen enkele invloed meer hebben.’ Hij benadrukt dat niet alleen Marokkanen overlast veroorzaken. 'Ik woon zelf in Houten en dat is overwegend wit. Daar speelt hetzelfde.’

Het onderzoek naar de diefstal van de flatscreens is nog in volle gang, maar brigadier André denkt te weten wie er mee te maken hebben. Een Marokkaanse groep criminelen betaalt alcoholisten in de buurt voor het gebruik van hun schuurtjes als opslagplaats voor gestolen goederen. 'Het zijn zo langzamerhand doorgewinterde criminelen. Een halfjaar cel zegt die jongens niets. Dat geeft ze alleen maar meer status.’ Ze wonen volgens hem vaak met zes, zeven jongens op hetzelfde adres, gebruiken drugs en ontvangen studiefinanciering of een uitkering. Een aantal van hen dealt harddrugs.

Culemborg telt in het centrum drie coffeeshops. Die worden streng gecontroleerd en geven weinig problemen. De overlast in de horeca is sinds de komst van Happy Dayzz een jaar geleden sterk afgenomen. De megadiscotheek kan maximaal tweeduizend liefhebbers van house, jungle en hiphop verstouwen en trekt veel publiek uit Utrecht. Het eerste weekeinde moest de politie twaalf aanhoudingen verrichten wegens onder meer geweldpleging. Nu zijn dat er één tot twee per weekeinde.

De Marokkanen bellen elkaar meteen bij problemen. Op de voorjaarskermis, begin mei 2004, kregen twee van hen ruzie met de exploitant van de botsautootjes. Binnen de kortste keren stonden zestig jongens klaar om verhaal te halen. Slechts dankzij massale assistentie van agenten van elders wist de politie de rust te herstellen. Maar de kermisexploitanten pakten meteen hun biezen.

De meeste vechtersbazen kwamen uit Terweijde. Om de aanhoudende overlast te bestrijden, betrok de politie bij wijze van experiment een wijkpost naast het nieuwe trapveld en surveilleerde extra. De overlast verminderde, en na drie maanden intensieve controle ging de politie volgens afspraak weer terug naar het normale niveau. Een Marokkaanse inspecteur uit Ede, betrokken bij het Landelijk Expertisecentrum Diversiteit, adviseert zijn collega’s nu over de juiste aanpak.

Groot onderhoud
Op de hoek van de Van Hogendorpstraat in de Staatsliedenbuurt staat een bord van de Betuwse Combinatie Woongoed: 'Voel je thuis bij BCW’. Hier heeft groot onderhoud plaats. De schuine daken worden geïsoleerd en krijgen nieuwe dakpannen en een groot zoldervenster. Het tweede deel van de straat bestaat uit verwaarloosde blokwoningen. De meeste voortuintjes zijn slordig betegeld en fungeren als parkeerplaats voor de auto.

Voor directeur Jaap van Dam (45) van de BCW is de leefbaarheid van de wijk een belangrijk thema. Hij was het eens met het besluit van de burgemeester om de Troelstraplaats af te graven. 'Zo kon het niet langer. Mensen durfden hun huis niet meer uit.’ Het stoort hem echter dat er sinds november niets meer is gebeurd. 'Wij willen die lokatie wel van de gemeente kopen om er huizen te bouwen. De onderhandelingen lopen. In de tussentijd moet de gemeente toch voor beplanting zorgen.’

In het geval van duidelijke overlast zoals agressie, wietkweek en overbewoning heeft Van Dam soms moeite om mensen uit hun huis te zetten. 'De Marokkaanse buurtvaders zijn veel harder: “Stuur ze weg!” Maar zelf kijken ze ook de andere kant op als ze hun auto staan te wassen en iets zien gebeuren.’

De BCW wil voorkomen dat er in onder meer de Van Hogendorpstraat nog meer Marokkaanse gezinnen komen wonen met een laag inkomen en opvoedingsproblemen. 'Die weigeren we.’ Officieel heet dat beleid geen spreiding, maar 'sturen aan de voordeur’. De maatregel is al een paar keer toegepast.

Ook Culemborg heeft haar Stadsveiligheidsplan. Doel: een 'integraal veiligheidsbeleid’. Zo werkt de gemeente intensief samen met onder meer politie, Palet Culemborg (een welzijnsstichting met veel activiteiten) en woningbouwcorporatie BCW. Gerard Jansen (52) is manager Wijkgericht Werken van de gemeente. Hij geeft een voorbeeld van een gezamenlijk experiment. 'Als de politie op basis van strafbare feiten constateert dat een jongen ontspoort, sturen we er een gezinscoach op af. Die voert gesprekken met de ouders en treedt op als coach voor de zoon. Gemeente en BCW betalen de rekening.’ Er is contact met zeven gezinnen, een fractie dus van de probleemgroep, maar zij veroorzaken wel de meeste problemen.

Na een bestuurscrisis over de financiering van stedelijke vernieuwing fungeert Frans Moree (67) als waarnemend burgemeester. Vanuit zijn riante werkkamer kijkt hij vorstelijk uit over het stadje. Hij kent de problemen in Terweijde. Wegens de privacy van de burgers is hij huiverig voor camerabewaking. Wel laat hij onderzoeken of rond het Chopinplein stadswachten kunnen worden ingezet. Ambtenaar Openbare Orde en Veiligheid Maarten de Jong (53) ziet liever meer 'blauw’ op straat, maar daarvoor ontbreekt het geld.

Moree (SGP) vindt de bezetting van de politie in Culemborg te laag. 'Er is sprake van een verschuiving van misdaad van de grote steden naar de kleinere. Onder meer Zaltbommel en Tiel hebben vergelijkbare problemen als Culemborg. De politiesterkte moet eerlijker worden verdeeld. Den Haag weet onvoldoende wat hier gebeurt.’

Natuurlijk kan Culemborg meer agenten gebruiken, zegt districtschef Joost Vroege (42). 'Er wordt gepraat over herverdeling van de sterkte.’ Vroege vindt de inzet van stadswachten 'prachtig voor basistoezicht, maar daarmee los je de problemen in Terweijde niet op’. Voor het onderzoek naar de diefstal van flatscreens uit het KWC is een apart team van de districtsrecherche geformeerd. 'Door een dadergerichte aanpak willen we paal en perk stellen aan de criminaliteit. Het is de betonrot van de samenleving.’

In Terweijde groeit een verloren generatie op van criminele Marokkanen. Om te voorkomen dat andere wijken dezelfde problemen krijgen, hanteert de gemeente een protocol. Christel Verschure (32), ambtenaar Openbare Orde en Veiligheid, vertelt over overlast van autochtone jongeren in Molenzicht, de wijk naast Parijsch. Ze gooiden sneeuwballen tegen de ruiten en bliezen tijdens oudejaarsnacht met vuurwerk een schakelkast van KPN op. 'Daar hebben we meteen op gereageerd met een project. De problemen zijn nu opgelost.’ Hoe vervelend de jeugd in Molenzicht zich ook gedroeg, het was kinderspel vergeleken met de jongeren in Terweijde.

Voor de uitvoering van het stadsveiligheidsplan heeft de gemeente naast het reguliere budget jaarlijks 45.000 euro extra beschikbaar: bij wijze van spreken een halve agent. 'Die 45 mille is veel te weinig,’ zegt manager Wijkgericht Werken Gerard Jansen. 'Het geld gaat naar de grote steden.’ Kleine steden met grootsteedse problemen – ze hebben minder de aandacht dan zou moeten.

Door Gerlof Leistra