Weekblad

Cultuur: De taal van de voordeur

woensdag 28 juni 2006 13:31

Je hebt na-aapbordjes, bange bordjes, traditionele en geëmancipeerde bordjes. Of: helemaal geen bordje. Het naambordje vertelt iets over de Nederlanders die er wonen. Een verkenning van de naambordjeszeden in chique stadsbuurt, traditioneel dorp, nieuwbouwwijk en achterstandsbuurt. 'Mensen kiezen wat de buren kiezen.'

Wie in de vroege zomer langs honderden voordeuren trekt, keert terug met het idee dat het Nederland van nu zich toont aan de hand van naambordjes. Een voorbeeld? Van het traditionele dorp Schoonrewoerd in Zuid-Holland tot de oudere nieuwbouwwoningen rond het centrum van Nieuwegein, van de Utrechtse Vinex-wijk Terwijde tot het Java-eiland in Amsterdam: naast de deurbel was welgeteld twee keer een academische titel te lezen.

Kwam je er vroeger trots voor uit dat je de universiteit had doorlopen, door de democratisering van het hoger onderwijs is de jeu daar wel een beetje vanaf. In nare, snobistische kringen is het neerbuigende gemopper dat 'tegenwoordig iedereen maar naar de universiteit mag’ op verjaardagsborrels en tuinfeesten al veelvuldig te horen. Is het dan vreemd dat de academicus zich, in tegenstelling tot vroeger, niet laat voorstaan op zijn academische status? Op zijn naambordje zet hij zijn titel in elk geval niet meer.

Wat in nieuwbouwwijken ook van de bordjes is verdwenen: een achternaam. Na soappersonages als Linda, Roos en Jessica, die zijn gevolgd door BN’ers die kortweg Marco, Linda of Beau heten, is er geen houden meer aan: nieuw Nederland is voornamenland. Kijk naar de bordjes in de Utrechtse Vinex-wijk Terwijde: Nico en Annemieke, Selwin en Indra, Aico en Suzanne.

Maar in een Amsterdamse achterstandsbuurt als Slotervaart? In een chique stadswijk als het Museumkwartier in Utrecht? Of in een dorp als Schoonrewoerd? Daar zijn achternamen op bordjes nog heel gewoon. De Lindaïsering – wat je ook informalisering kunt noemen – is iets voor de jonge, tweeverdienende middenklasse in haar huizen met kookeiland en lekker diepe tweezitsbank.

Het was de maatschappelijke bovenlaag die in de dertiende eeuw begon met het voeren van achternamen, niet alleen omdat het praktisch was, maar ook uit 'geldingsdrang’. En zoals vaker volgden sociale stijgers daarna het goede voorbeeld. De huidige elite, aan stadsgracht of in villawijk, haalt het niet in haar hoofd een bordje met alleen voornamen naast het huisnummer te schroeven.

Wie zich bijvoorbeeld aan de peperdure Nieuwegracht in Utrecht wil onderscheiden, kiest er juist voor alleen een achternaam te voeren, of koopt – nog chiquer – helemaal geen naambordje. Deze bovenlaag is blijkbaar niet langer het rolmodel voor de Vinex-middenklasse. Nee, zij lijkt te lonken naar een nieuwe elite: het artiestengilde, met leden als Gerard of Gordon.

Na-aapbordjes
'Mensen zien bij de buren wat ze mooi vinden,’ zegt Peter Breurken van de Amsterdamse bordjesmaker Posthumus. 'En dan willen ze het precies zo. De eigen creativiteit is gering.’ Naambordjes ontkrachten in elke wijk – van chic tot verloederd – de individualiseringsmythe. De nummers 12 tot en met 20 in de Koningin Wilhelminastraat te Schoonrewoerd hebben allemaal een heel klein of geen naamplaatje, terwijl de er tegenover gelegen nummers 33 tot en met 49 vrijwel allemaal een ovaal bordje van geverfd hout met bloemmotief aan de muur hebben bevestigd – de absolute topper in dit christelijke dorp.

Statige panden aan de Nieuwegracht in Utrecht hebben, in oplopende gradatie van chic, een messing of koperen bordje, een in sierlijk wit geschilderde naam op de groene voordeur of – toppunt van chic – in het geheel geen teken van de bewoners. Heel vaak is één van de varianten niet afzonderlijk, maar een paar keer op rij te zien. En in probleemwijk Amsterdam-Slotervaart, in de Derkinderenstraat, prijken op het ene flatportaal nauwelijks bordjes en zijn namen met viltstift geschreven, terwijl 20 meter verderop aan een identiek portaal bij elke bel een keurig bordje hangt. We kiezen voor de kudde, zoals de sociologen Jan Willem Duyvendak en Menno Hurenkamp in hun gelijknamige boekhebben opgemerkt.

Bange bordjes
Zelfs in die kudde zijn Nederlanders bang. 'Wij adviseren alleenstaande vrouwen altijd om hun voorletters plus achternaam op het naambordje te zetten. Geen voornaam. Dan weet de boef niet of het een man of een vrouw is,’ zegt bordjesspecialist Breurken. Toeval of niet, alleen op Java-eiland in Amsterdam was een naamplaat met enkel een vrouwelijke voornaam te vinden.

Als vrouwen wel met een man samenleven, is het niet langer vanzelfsprekend dat alleen zijn familienaam op het naambordje verschijnt. Ook in een traditioneel, christelijk dorp als Schoonrewoerd zijn bordjes met een opschrift als 'Fam. Jansen’ vrijwel verdwenen. Maar helemaal weg is de mannelijke dominantie niet: van Vinex-wijk tot achterstandsbuurt, zijn naam staat nog altijd veelvuldig voor- of bovenaan. Dat kan een typografische reden hebben – de kortste naam boven is regel – maar ook de vanzelfsprekendheid van sommige tradities zal ongetwijfeld een rol spelen.

Kinderbordjes
Maar toch, emancipatie hangt naast de deurbel. Verscheen eerst de vrouw op het naambordje, nu zijn de kinderen aan de beurt. Filosofen en journalisten, onderwijzers en sociologen: ze hebben allemaal geschreven over wat met enige overdrijving de hedendaagse verering van het kind kan worden genoemd. Nakomelingen hoeven niet langer gedwee naar hun ouders te luisteren, maar worden gezien als individuen met wie moet worden onderhandeld over het opruimen van de kamer en de hoogte van het zakgeld. Zie hier de kinderemancipatie.

En het leuke is: in alle wijken, met uitzondering van de achterstandsbuurt Amsterdam-Slotervaart, zijn kindernamen in opmars op de bordjes. Op sommige huizen in Schoonrewoerd hebben de kinderen zelfs een eigen bordje met bloemmotief. Ook veelzeggend: de kindernamen verschillen per wijk. Op de Nieuwegracht in Utrecht heten de kinderen Margot, Pim, Daan of Jelle. In het dorpse Schoonrewoerd heten ze Dennis, Nathalie, Angela of Esmee. In de Utrechtse Vinex-wijk Terwijde wonen Maaike en Sven; in de oudere nieuwbouwwoningen van Nieuwegein-centrum spelen Daphne en Kim. En bij de 'creatieve klasse’ op het Java-eiland in Amsterdam? Daar werd Noa geboren.

Het zal niet lang duren voor Noa achter een computer zit, dat is zeker. De computerisering is alom en de bordjes evolueren mee. 'Wat steeds meer voorkomt, zijn bordjes op A4-formaat. Daar zijn mensen aan gewend. Ze printen zelf een ontwerp uit dat ze naast de voordeur houden om te kijken of het goed is. En dan moet het bordje zo worden,’ zegt Piet Mosman van bordjesproducent Metalet.

In de Jerry Bockstraat (Utrecht-Terwijde) heeft één van de huizen geen naambordje, maar wel een veelkleurig A4’tje waarop de namen van vader, moeder en kinderen prijken. Mosman: 'Door de computer zijn mensen bekend met tientallen lettersoorten. Maar ze kiezen bijna altijd voor de Times of de Arial, de standaardlettertypen.’

Geen bordjes
Wie wil weten hoe een buurt ervoor staat, moet naast de deuren kijken. Geen naambordje op de deur mag het toppunt van chic zijn, het is óók een teken van verloedering, In Schoonrewoerd, waar nog sociale samenhang bestaat, heeft de meerderheid van de bevolking een keurig naambordje. Maar zie de armoedige huizen aan de Willem Nakkenstraat in Amsterdam-Slotervaart: van nummer 14 tot 24 één enkel naambordje, dat lijkt achtergelaten door de voor-vorige bewoner.

De wet is: hoe minder anonimiteit, des te meer bordjes. In een verhaal over de postbodes van de Indische Buurt in Amsterdam dat op internet is te vinden, staat deze veelzeggende passage: 'In de jaren dertig was elke deur voorzien van een fraai, geëmailleerd naambordje. Die zijn verdwenen. De enkele bordjes die er nog hangen, zijn van vergeeld plastic en zelden met de naam van de huidige bewoner. De meeste mensen kennen elkaar niet, of willen elkaar niet kennen.’ Nieuwe Revu-columniste Cindy Hoetmer verhaalde kort geleden van haar nieuwe buurvrouw, die de columniste toesnauwde: 'Je hebt nog geen naambordje.’ De vrouw bedoelde te zeggen: de boel verloedert.

Vijf jaar geleden bleek uit een Rotterdams onderzoek in de probleemwijk Het Nieuwe Westen dat maar liefst 45 procent van de werklozen aldaar een geheim telefoonnummer had, tegen een landelijk gemiddelde van 7 procent. De verklaring van socioloog Godfried Engbersen en antropoloog Jan Veraart: de sociale samenhang is verdwenen, mensen trekken zich terug, willen niet aanspreekbaar zijn. Het ontbreken van naambordjes sluit hierop naadloos aan. Voor de gemeente Rotterdam was ongewenste anonimiteit in 2001 aanleiding om een groot aantal huizen weer van naambordjes te voorzien.

'Het ergste vind ik dat het zo’n lelijk gezicht is als naambordjes ontbreken, of beschadigd zijn,’ zei initiatiefnemer en PvdA-raadslid Metin Çelik. 'Het geeft je het gevoel niet thuis te zijn. Iemand die in een keurige straat woont, voelt zich meer op zijn gemak. Daarom zijn naambordjes ook zo belangrijk.’ Of van overheidsingrijpen veel heil is te verwachten, blijft overigens de vraag: naambordjes zijn het gevolg van een goede burgermansmoraal, en niet andersom.

Kaders bij artikel:

UTRECHT-TERWIJDE (Vinex-wijk)