Sancties? Empathie moet je verdienen

zaterdag 28 februari 2009 12:35

Een primitieve reactie van een van de oudere delen van het brein leidt tot een voorkeur voor sancties

Iedere organisatie of maatschappij heeft te maken met het meelifters-dilemma: voor het individu is het beter om tijd, energie en geld in zichzelf te steken en voor het collectief is het beter als iedereen tijd, energie en geld in het grotere geheel investeert.

Desondanks zijn de meeste mensen geneigd tot investeren in het collectief (denk aan vrijwilligerswerk, donaties) en worden meelifters (geen inzet, wel profijt) doorgaans verafschuwd. Hoe komt dat?

Spel
Een recent fMRI-experiment werpt licht op deze kwestie. In dit onderzoek moesten proefpersonen eerst met vier andere personen (die bij het onderzoek hoorden) het Prisoner’s Dilemma Game spelen.

Dit spel wordt met twee personen tegelijk gespeeld, en in iedere ronde kan iedere persoon kiezen om cooperatief te spelen, of puur voor zichzelf. Als jij cooperatief kiest, en de ander ook, krijg je bijvoorbeeld allebei drie euro. Als jij coöperatief kiest, en de ander egoistisch, dan krijgt hij/zij vijf euro en jij niets. En vice versa. Als beide voor zichzelf kiezen, krijgen beide een schamele euro. Met een coöperatieve keuze maak je dus een gok, want je riskeert met lege handen over te blijven, maar als de ander ook coöperatief speelt heb je allebei een mooie buit: dat is vertrouwen. Als je dit meerdere rondes achter elkaar moet doen is het duidelijk winstgevender om coöperatief te spelen.

Egoïsme
In dit experiment werden de vier tegenspelers van de proefpersoon echter geinstrueerd om cooperatief of egoïstisch te spelen, puur om te kijken wat daar de effecten van waren. Twee tegenspelers werkten altijd samen en beloonden het gegeven vertrouwen met gedeelde winst; twee tegenspelers kozen voor zichzelf en bestraften het incidentele aanbod tot samenwerking door er zelf met de hele buit vandoor te gaan.

Dit is natuurlijk bijzonder irritant en na het onderzoek werden deze ‘egoisten’ ook negatiever beoordeeld: als minder aardig, minder slim en minder aantrekkelijk (!). Anders gezegd: alleen maar voor je zelf kiezen lijkt handig en efficient, maar vergroot je kansen op de vleesmarkt niet noodzakelijkerwijs.

Nu keken de onderzoekers wat gebeurde als deze tegenspelers voor de ogen van de proefpersonen een elektrische schok kregen. Normaliter leidt het waarnemen dat anderen pijn hebben tot een empathische reactie, waarbij een hersengebied dat de insula heet actiever wordt. Dat hersengebied is ook actiever als men zelf een schok krijgt, en dus weerspiegelt zulke activiteit dat de persoon de ‘pijn’ van iemand anders ‘voelt’.

Dat gebeurde in dit onderzoek ook, zij het dat personen zo’n empathische reactie met name hadden bij personen die cooperatief gespeeld hadden in het Prisoner’s Dilemma Game. Als vrouwelijke proefpersonen bijvoorbeeld zagen hoe een egoistische speler werd bestraft, was er wel wat verhoogde activiteit in de insula en gerelateerde hersengebieden, maar veel minder.

Mannen
Het boeiende was: als mannelijke proefpersonen zagen hoe een egoistische tegenspeler werd gestraft, was er geen enkele verhoogde activiteit te bespeuren. Sterker nog, er was zelfs verhoogde activiteit in het beloningssysteem: in het bijzonder in de nucleus accumbens in het striatum.

Anders gezegd: mannen voelden niet alleen niet mee, nee, ze genoten er gewoon van als zo’n meelifter werd bestraft. De sterkte van deze activiteit leek afhankelijk te zijn van hoe sterk iemands wraakneigingen waren, alhoewel dit laatste getal recent onder kritiek is komen te staan.

Dat is weer relevant voor organisaties. Geef bijvoorbeeld mensen de keuze tussen een systeem met en zonder sancties voor meelifters, en een ander onderzoek liet zien dat bij aanvang een groot deel kiest voor een sanctievrije organisatie. Is ook veel sympathieker natuurlijk. Maar de meelifters, die zonder investeren wel de vruchten plukken van de inzet van anderen, werken de samenwerkers op de langere termijn zo op de zenuwen, dat het sanctievrije systeem langzaam leegloopt: de samenwerkers kiezen voor een systeem waar meeliften wel kan worden bestraft. En zelfs de meelifters kunnen op een gegeven moment niet meer alleen in het sanctievrije systeem blijven (geen winst meer) en moeten dan voor het andere systeem kiezen en hun gedrag in coöperatieve zin veranderen.

Kortom, een primitieve reactie van een van de oudere delen van het brein leidt tot een voorkeur voor sancties, met duidelijk voordelen voor het collectief: eigenlijk best geavanceerd.

Sturm und Drang