Grondwet: Als eerste voor Europa

woensdag 9 maart 2005 15:38

Spanje houdt zondag referendum over de Europese Grondwet. Een ja-stem is vrijwel zeker. Maar wat gebeurt er met nee-stemmende landen?

Zondag 20 februari houdt Spanje een referendum over de ontwerp-Grondwet voor de Europese Unie (EU). Het is het eerste uit een reeks grondwetreferenda die tien lidstaten hebben aangekondigd, waaronder Nederland.

De andere EU-lidstaten behandelen de Grondwet in principe uitsluitend in een parlementaire procedure. Drie deden dat intussen al.

De Grondwet moet in alle 25 lidstaten worden goedgekeurd om in werking te kunnen treden. In Slovenië, Litouwen en Hongarije keurden de parlementen het verdrag goed met overweldigende meerderheden. Ook in Spanje ratificeert uiteindelijk het parlement – het referendum is ‘raadplegend’.

Onvrede
Maar het gaat bij deze grondwetreferenda om meer. Voorstanders hopen nieuw enthousiasme voor de Europese samenwerking te wekken en de onvrede over wat er in het verre Brussel gebeurt, tegen te gaan.

In Polen en Tsjechië is het referendum bovendien de manier om een grote anti-Europese minderheid in het nationale parlement te omzeilen. Zonder referendum zou de kans daar groot zijn dat de Grondwet niet de in beide parlementen vereiste grote meerderheden haalt, zo blijkt uit een inventarisatie die onlangs bij de Brusselse denktank CEPS werd gepresenteerd.

Zulke zorgen spelen in Spanje niet. Integendeel, de grote partijen zijn pro-Europees en het staat wel vast dat ook de meerderheid van de kiezers ‘ja’ antwoordt. ‘Ja’ op een vraag waarover regering en oppositie in het parlement makkelijk overeenstemming bereikten: ‘Keurt u het ontwerp-verdrag goed waarbij een Grondwet voor de Europese Unie wordt vastgesteld?’

Johan Cruijff
Ondanks de voorspelbare uitkomst stak de Spaanse regering 6 miljoen euro in een grote informatiecampagne: televisiespotjes waarin bekende landgenoten, zoals Johan Cruijff, artikelen uit de Grondwet voorlezen; informatiefolders; 5 miljoen exemplaren van het eerste, belangrijkste deel van het ontwerp, die onder meer meegingen met zondagskranten. Bovendien kon de hele tekst gratis worden besteld.

De regering moest wel een beetje uitkijken om in de informatiecampagne niet te enthousiast voor een ja-stem te werven. Het werven voor of tegen de Grondwet moeten politieke partijen en andere betrokkenen maar doen.

De kleine, maar actieve nee-beweging kreeg van de Spaanse kiescommissie gelijk toen zij protesteerde tegen een regeringsaffiche met de tekst ‘Los primeros con Europa’ (‘De eersten voor Europa’): te positief. Hoewel feitelijk juist, natuurlijk.

Inspanningen
Waarom al die inspanningen? Omdat de Spaanse politiek een flinke opkomst wil van haar pro-Europese electoraat. Dertig procent zou een blamage zijn, meer dan 40 procent is het doel – bij de jongste verkiezingen voor het Europees Parlement was de opkomst 45 procent.

De Spaanse regering heeft voor die koppositie bij het houden van een referendum gekozen, en menige andere referendumhoudende lidstaat zal haar daar dankbaar voor zijn. Want niet overal staat de uitkomst zo vast als in Spanje. Als de regering in Madrid behalve een forse meerderheid pro-Grondwet, ook nog een mooie opkomst kan laten zien, kunnen anderen zich aan dat voorbeeld optrekken.

Behalve Polen, Tsjechië en het altijd eurosceptische Verenigd Koninkrijk worden ditmaal ook Frankrijk en Nederland als onzekere factoren beschouwd. De grote politieke partijen zijn overal officieel voor, en de regeringen vanzelfsprekend ook, want die hebben de ontwerp-Grondwet zelf vorig voorjaar uitonderhandeld.

Frankrijk
Maar wat doet de burger? In Frankrijk woedt al enkele maanden een fel debat over de ontwerp-Grondwet. De socialistische oppositie was intern zo verdeeld, dat ze over haar standpunt zelfs een groot partijreferendum hield. De ja-stemmers wonnen, maar de tegenstanders blijven zich roeren.

Veel linkse tegenstanders vinden dat de Grondwet juist niet ver genoeg gaat. Zij willen een sociaal Europa en belastingharmonisatie, twee elementen waarvoor de ontwerp-Grondwet weinig of geen nieuwe ruimte biedt in vergelijking met de bestaande Europese afspraken.

Een tweede complicerende factor is dat in Frankrijk van links tot rechts bar weinig wordt gevoeld voor toetreding van Turkije tot de EU. Daar zegt de Grondwet helemaal niets over, maar menigeen vreest dat de kiezer zich daar niets van aantrekt.

Als Frankrijk nee zegt, is het nieuwe Grondwet-verdrag in de huidige versie van de baan. Het samenbrengen van Frankrijk en Duitsland is de kern van de Europese samenwerking.

Blokkeren
Maar wat moet er gebeuren als een of meer van de vier andere twijfelgevallen nee zegt? Jo Leinen, voorzitter van de constitutionele commissie van het Europees Parlement, zei tijdens een bijeenkomst van CEPS dat een enkele lidstaat niet voor de 24 andere lidstaten invoering van het nieuwe verdrag kan blokkeren. ‘Een mogelijkheid is dat de Grondwet toch wordt ingevoerd en het tegenstemmende land dat aanvaardt,’ aldus Leinen.

Maar je hebt lidstaten en lidstaten. Als de Tsjechen of zelfs de Polen nee zeggen, is er alle kans dat ze wordt gevraagd om opnieuw te stemmen. Bij een eerder referendum over een nieuw Europees verdrag gebeurde dat met Ierland, met succes voor de ja-stem. Dat kan ook Nederland overkomen.

Haagse ambtelijke kringen overwegen het advies, om na een nee in het Nederlandse referendum de Tweede Kamer te ontbinden. De regering kan dan immers constateren dat zij een conflict met de Kamer heeft, want het referendum is slechts raadgevend. Als de Kamer de uitkomst volgt, doet ze dat op eigen initiatief. De volgende kamerverkiezingen zijn dan meteen een nieuwe stemming over de Europese Grondwet.

Brits nee
Het lastigst is een Brits nee. Hoever kan de EU gaan zonder de Britten? Charles Grant van de Londense denktank CER beschrijft wel tien mogelijke vervolgen. Zoals: de Fransen en de Duitsers besluiten binnen en boven de bestaande Europese verdragen tot verdergaande samenwerking met die landen die mee willen doen; er ontstaan wisselende groepen van landen die op punten verdere samenwerking afspreken; delen van de verworpen Grondwet worden toch ingevoerd; de Fransen en de Duitsers werken de Britten de Unie uit en gaan met de volledige Grondwet verder.

Hoe het ook zij, een overtuigd Brits nee stelt ook Nederland voor de vraag hoe het verder wil met Europa. Meer nog dan de uitkomst van het eigen referendum.

Dit artikel verscheen op 19 februari 2005 in Elsevier

Door Paul de Hen