Cabaret: Boekfanaten op tournee

woensdag 8 december 2004 16:12

De eerste plaspauze, ter hoogte van Amersfoort, is achter de rug en Diederik van Vleuten spreidt twee kipkerrie-sandwiches, een Fristi, een Mars en een koek voor zich uit. Hij zucht, kijkt mismoedig naar de uitgestalde waar, maar zegt dan monter: 'Zo, dat ga ik eens even fijn allemaal door elkaar prakken.'

Nee, gezond is het niet, het vak van cabaretier. Samen met Erik van Muiswinkel is Van Vleuten op tournee met hun nieuwe programma Antiquariaat Oblomow. Dat betekent veel autokilometers, veel snelle maaltijden in 'het betere eetcafé', en regelmatige tussenstops bij 'vijfsterrentankstations'. 'Vooral na afloop van de voorstelling,' zegt Erik van Muiswinkel, 'ben je iedere keer weer zo opgelucht, dat je, ondanks je goede voornemens, toch weer aan de Nutsen, de chips, de gehaktstaven, de spoorbielzen en talloze andere waardeloze artikelen gaat.'

Het is een waterkoude dag, eind november, en chauffeur 'Jansen' ('alle chauffeurs heten bij ons Jansen, voor de overzichtelijkheid’) zet koers richting Kampen, alwaar vanavond wordt getry-out. Tweeënhalve week voor de première is het duo in het laatste stadium van bijvijlen en oppoetsen. Van Muiswinkel: 'Grote veranderingen in de volgorde zijn niet meer aan de orde. Vanaf nu beperken we ons tot het invoegen of weglaten van losse grappen.'

Dat Antiquariaat Oblomow, hoewel nog onaf, al een bijzonder hechte voorstelling is, heeft de verslaggever enkele dagen eerder met eigen ogen kunnen aanschouwen. Bovendien is het, laat dat meteen zijn gezegd, een van de beste cabaretprogramma’s in jaren. Een atypisch cabaretprogramma ook, met een toneelmatige opzet, een gelaagde tekst, en een cultuurkritische toon. En een literair programma, gesitueerd in een antiquariaat, met grappen over boeken ('Ik heb hier een complete editie van Loe de Jongs veertiendelige Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog voor u. Helemaal ongelezen. Nee, de gelezen editie kom je bijna niet tegen.'), twee af en toe opduikende Dickensiaanse figuren en citaten uit Nescio’s Titaantjes.

Van Vleuten nuanceert: 'Je hoeft geen boekenlezer te zijn om dit programma te kunnen appreciëren. We noemen al met al weinig boektitels. Maar er zit onmiskenbaar een boekensfeer in.'

Dat hoeft niet te verbazen, want zowel Van Vleuten als Van Muiswinkel is een grote literatuur- en boekenliefhebber. Allebei hebben ze een indrukwekkende boekenverzameling, lopen ze beurzen en veilingen af, ook de virtuele ('Wij zijn verslaafd aan eBay’) en kunnen ze geen antiquariaat of boekwinkel ongestraft passeren. Van Muiswinkel: 'Je weet nooit of je nét dat ene boek dat je al jaren zocht, voorbijloopt. Alleen de nieuw-christelijke boekhandels laat ik links liggen.' Van Vleuten: 'En feministische boekhandels. Xantippe. Vrouwenkiesrecht.'

Geklimatiseerd

Van Vleuten is de fanatiekste van de twee. In zijn huis in het West-Friese Grootschermer heeft hij een boekenverzameling ter waarde van 'grof geschat’ 25.000 euro staan. Alles in een geklimatiseerde kamer, in kasten achter glas. Specialisaties: James Cook, Tolkien, snookerboeken en een serieuze Gerard Reve-collectie. 'Ik heb zijn complete oeuvre in eerste druk. Het streven is nu alle gedichten in handschrift te verkrijgen.' Verder bezit hij vele Reve-uitgaven met opdracht ('voor mijn lieve broer'), briefwisselingen en handschriften. Alleen Reve-rariteiten, zoals teennagels en potloodstompjes, interesseren hem niet.

Van Muiswinkel noemt zichzelf nadrukkelijk 'geen verzamelaar’. 'Ik ben wel een slechte weggooier, wat iets essentieel anders is. Maar voor gericht verzamelen ontbreekt mij het doorzettingsvermogen.’ Zijn speciale belangstelling gaat uit naar Nederlandse literatuur, boeken over cricket en cabaret.

Het verschil in hun beider boekenliefde laat zich simpel illustreren. Van Muiswinkel is zeer gelukkig met zijn eerste druk van de Mei van Gorter, 'gewoon omdat je weet dat het zo in de winkel lag op de dag dat het uitkwam. Alleen zo’n boek vast te houden doet me al wat. Maar van Pan, een ander groot dichtwerk van Gorter, hoef ik geen eerste druk, gewoon omdat ik weet dat ik die hele Pan nooit van mijn leven zal lezen.’ 'Terwijl de ware verzamelaar,’ zegt Van Vleuten, 'redeneert: ik heb nu die eerste druk van de Mei, dus nu moet ik ook de eerste druk van Pan.’

Waar het beslissende criterium voor Van Muiswinkel dus de literaire waarde is, daar gaat Van Vleuten verder: 'Dat zie je bijvoorbeeld bij bepaalde bibliofiele uitgaven van Boudewijn Büch. Daar tel je dan 2.000 euro voor neer, terwijl de kwaliteit van de gedichten soms abominabel is.’ Van dergelijke zeldzaamheden moet Van Muiswinkel weinig hebben. 'Daar zijn Komrij en Büch goed in: in geitenperkament gebonden en met reetveters erdoorheen. Nee, dat is niks voor mij.’

Dansjes
'Jansen’ draait de MPV van Van Muiswinkel (ze carpoolen) op de voor artiesten gereserveerde parkeerplaats van de Stadsgehoorzaal in Kampen. In dit sympathieke theatertje is al vijftig jaar niets veranderd, zo lijkt het. Op het kleine podium nemen de cabaretiers nog even een paar lastige dansjes door.

Dansjes? Jawel, Antiquariaat Oblomow voorziet ook in zang en dans, verzorgd door de eerdergenoemde Dickens-types. In deze korte intermezzi wordt heel bewust omgeschakeld naar een schemergebied, een fantasiewereld, een andere tijd en plaats: het licht verandert, de taal verandert, de muziek en aankleding veranderen. Die vlucht naar een andere tijd sluit mooi aan bij de cultuurkritiek zoals die in deze voorstelling wordt geuit door Van Vleuten: 'Dit is mijn wereld niet meer.’ en 'Waarom moet alles toch altijd anders? Het was toch goed zoals het was?’

Bij aanvang van de voorstelling is het duo opgebroken: Van Vleuten is een antiquariaat begonnen ('Nee mevrouw, ik verkoop geen oude meubelen, dat is een antiquair!’), en trekt zich almaar verder terug uit de hem omringende wereld waar hij weinig moois meer in kan ontdekken. Van Muiswinkel vertegenwoordigt de andere kant. Hij noemt zijn voormalige collega een 'ziekelijke nostalgicus’. Zelf gaat hij liever mee in de vaart der volkeren door zich voortdurend te lenen voor allerlei schnabbelactiviteiten.

Die uitgangssituatie komt op scherp te staan als aan de overkant van Van Vleutens winkeltje een 'boekenkolossarium’ verrijst: 'tien verdiepingen boekenbeleving’. Uitgerekend Van Muiswinkel wordt gevraagd de zaak te openen.

Zo geeft het duo aan beide partijen, de cultuurpessimistische Prinzipienreiter en de blijmoedige opportunist, een stem. Maar waar staan ze zelf? Onderuitgezakt op een gescheurd lederen zitmeubel in de 'artiestenfoyer’ zegt Van Vleuten: 'De cultuurloosheid neemt ernstig toe. Maar gesteld dat dit niet zo was, leefden we dan in een betere wereld? Ik weet het niet. Neemt niet weg dat ik best eens met een tijdmachine een paar maanden in de achttiende eeuw, de eeuw van James Cook, zou willen rondlopen. Tot je kiespijn krijgt natuurlijk – dan slaan ze je met een oude knoest bewusteloos en als je wakker wordt, ben je al je tanden kwijt. Nee, dan is het opeens wel weer erg fijn in de 21ste eeuw te leven.’

Van Muiswinkel: 'Wat wij, eigenlijk al sinds Zak & As, doen, is de discussie weergeven, in voortdurende, kleine debatjes tussen twee personages. Maar we kiezen nergens expliciet partij.’ De waarheid ligt voor henzelf ergens in het midden. Nee, natuurlijk was vroeger niet alles beter. Maar de wereld van het boek is wel een prettige vluchthaven, een oase in de hedendaagse kakofonie van luidruchtige shock-jocks, met zichzelf tevreden BN’ers en schreeuwerige reclameslogans. 'Boeken verzamelen is in zeker opzicht een vlucht,’ erkent Van Vleuten. 'Ik durf de stelling aan dat boekverzamelaars in wezen allemaal gemankeerde mensen zijn.’

Zo bezien is de in de voorstelling geschetste situatie niet eens helemaal denkbeeldig. Van Vleuten zou, over een jaar of wat, best zijn eigen winkeltje willen hebben. Of anders een klein museumpje: 'Het Reve-museum in Grootschermer: elke eerste zaterdag van de maand geopend voor publiek.’

Van Muiswinkel veert overeind. Het is half vijf en hij wil nog even een paar boekwinkels afschuimen. Van Vleuten kampt schijnbaar met meer podiumzenuwen en blijft achter om nog wat teksten te repeteren.

Evaluatie
Na afloop van wat een bijna perfecte voorstelling leek, zijn de heren toch nog opvallend kritisch. Er werd veel gehoest op rij twee, en de kaarsen hadden niet genoeg lont om te kunnen worden aangestoken. Een pittige evaluatie volgt. Aan een paar teksten moeten we toch nog schaven, vindt Van Muiswinkel. 'Waarom moet alles altijd anders? Het was toch goed zo?’ roept Van Vleuten met gespeelde wanhoop.

Het sonore geluid van Reve schalt door de mistige nacht, als we tegen twaalven bij de Kampense Stadsgehoorzaal wegrijden. Een cd waarop de schrijver zijn poëzie leest, behoort tot de favorieten voor lange nachtelijke terugtochten. 'Allerzielen./ Nadat we bij die en die gezeten hadden,/ gingen we bij je weet wel nog wat drinken./ Dinges was er ook, en zong een lied/ Over een naamloos Graf van eeuwigheid.’

Als we even later in een file terechtkomen, blijkt Reves poëzie opeens verrassend vitaal. Van Muiswinkel, met diepe Reve-stem: 'Werkverkeer. Jij stond daar, met je oranje vest gespannen om je jongenslijf, gevangen in de koplamp.’ Het duurt niet lang of de cabine vult zich met Reve-parodieën, die even later nóg leuker blijken, als ze worden uitgesproken door Rinus Michels, Johan Cruijff, Harry van Raay, Ronald Koeman of Anton Geesink.

Om half twee bereiken we carpoolplaats Muiden. Morgen wacht Beverwijk, dan Waalwijk, Velsen, Veenendaal, Vlaardingen, Nijmegen. En zo verder tot en met juni volgend jaar. Twee boekengekken op tournee.

Oh ja, als iemand nog een eerste druk uit 1778 heeft liggen van John Nyrons The Young Cricketers’ Tutor? Erik van Muiswinkel houdt zich aanbevolen.

Kader bij artikel:

VAN MUISWINKEL & VAN VLEUTEN
Erik van Muiswinkel (1961) begint zijn cabaretloopbaan met Justus van Oel en Eric Eygenraam in Zak & As, waarmee hij in 1985 het Leids Cabaretfestival wint. Diederik van Vleuten (1961) sluit zich vier jaar later bij het gezelschap aan. Drie programma’s verder valt de groep uiteen. In 1997 gaan Van Muiswinkel en Van Vleuten als duo verder met het programma Mannen van de wereld. Op tv maken ze furore met voetbal-persiflages in Studio Spaan. Antiquariaat Oblomow is hun vierde show, te zien t/m 21 juni 2005. www.harrykies.nl

Door Thomas van den Bergh