'Succes zit 'm niet in de accommodatie'

woensdag 27 april 2005 16:31

Onder leiding van Co Adriaanse beleeft AZ uit Alkmaar een prachtig voetbalseizoen. Hoog op de ranglijst, ver in 'Europa’. Volgend seizoen verkast hij waarschijnlijk naar het buitenland. Het liefst, zegt hij, naar een Duitse of Engelse club. 'Als je hier rondloopt, word je er elke dag aan herinnerd dat je geen vedette bent.'

Woonerfvoetbal, KLM-bal, scorebordjournalistiek… Co Adriaanse bespeelt de eigen voetbaltaal als een rozenkrans. Nieuwe woorden en begrippen vallen uit zijn mond voor het oprapen. Laatst bedacht hij weer een mooie: kaaskijkers. 'AZ heeft een beschaafd, nuchter publiek. Het is altijd vrij stil in de Alkmaarderhout. Voor mij soms te stil. Zoals de supporters van Alemannia Aachen te keer kunnen gaan, dat kennen wij niet. Een tijd geleden liet ik me ontvallen dat in Alkmaar vooral kaaskijkers op de tribune zitten. Je weet wel, van die ingetogen ambachtslieden die emotieloos kijken naar het rijpen van kazen. Dat had ik beter niet kunnen zeggen: iedereen beledigd. In de wedstrijd tegen Villarreal hebben de supporters de spelers wél echt aangemoedigd. Ik moet nu dus weer iets anders dan “kaaskijkers” gaan bedenken om de tribunecultuur van de club goed te typeren – ik ben nog zoekende.’

Het is een prachtig seizoen geworden voor de Alkmaarse voetbalclub. AZ – derde op de ranglijst – is nog met Ajax in de race voor het tweede ticket van de Champions League, het staat in de halve finale van het UEFA Cup-toernooi en is sowieso verzekerd van Europees voetbal voor het komende seizoen. Coach Adriaanse wordt al een jaar lang de hemel in geprezen voor het snedige, aanvallende voetbal van zijn ploeg, het vaak artistieke combinatiespel, de gretigheid om te winnen. Waar van kampioen PSV wordt beweerd dat het economisch voetbalt, is het spel van AZ bij vlagen een streling voor het oog.

Een verklaring voor het succes? Daar kan de coach kort over zijn: 'Het is niet uit te leggen. Als het dat wel was dan zou het kopieerbaar zijn. De hand van de meester? Onmeetbaar. Ik ben wel een trainer die spelers probeert beter te maken en te kneden tot een team. Is de samenleving maakbaar? Ja, zegt men. Nou dan moet een voetbalteam helemaal maakbaar zijn, want het gaat maar om elf mensen. Als je dat niet voor elkaar krijgt, is het tijd om een ander vak te kiezen.

'Het is niet gewoon dat een club als AZ twee keer achter elkaar de UEFA Cup haalt. Met geld heeft het weinig te maken. Wij hebben een begroting van 15 miljoen, zo zijn er nog vijf, zes clubs in Nederland. Dirk Scheringa is al sinds 1990 voorzitter van de club. AZ had al die jaren prima spelers. Waarom lukte het toen niet en nu wel? Ik beheers mijn vak en naarmate je ouder wordt, heb je meer ervaring, ken je de weg naar de stadions, weet je wat de concurrentie te bieden heeft, beschik je over meer oefenstof.

'Het is onbegrijpelijk dat sommige clubs liever een beroep doen op jonge, pas afgestudeerde trainers en coaches met veel meer ervaring links laten liggen. Totaal fout beleid. Ik zou nooit een onervaren trainer benoemen. Nooit. Ook al zijn ze topspeler geweest en hebben ze een geweldige persoonlijkheid zoals Gullit, Koeman en Van Basten, dan nog niet. Trainen en voetballen zijn totaal verschillende werelden. De vakken lijken wel op elkaar, maar dat is schijn. Een speler komt trainen en is weg. Een trainer moet een ander soort energie aanboren, is de hele dag bezig, moet gewapend zijn tegen negatieve aandacht. Dan hoor je een andere schors te dragen. Ruud Gullit had snel door “dat hij niet te benijden is”. Koeman weet hoe zuur de druiven kunnen zijn en Van Basten zal ook nog moeten leren leven met kritiek.

'Het succes van PSV was voor mij onverwacht. In de voorbereiding had ik de ploeg een paar mistroostige wedstrijden zien spelen, en zoals alle kenners dacht ik: dit wordt niks. Volgens mij wist Guus Hiddink vóór de competitie ook niet dat het iets zou worden. Nee, de komst van Phillip Cocu verklaart niet alles. Alex, Park en Lee zijn ook doorgegroeid. Belangrijker is dat Hiddink een zeer ervaren coach is die een team kan neerzetten en die goed kan delegeren naar zijn assistenten.’

Na een slechte wedstrijd liet Co Adriaanse de selectie van AZ paaseieren zoeken, als straf. In Tilburg moeten ze nog lachen om de fratsen van de eigenzinnige coach. Een speler van Willem II liep wat minder op de training. Dat had de coach natuurlijk gezien. Hij wilde weten wat er scheelde. Bleek dat de speler een gaatje in zijn tand had. Daar was Co gauw klaar mee: 'Hou je mond dicht, dan komt er geen wind in. De rest is voor de tandarts, vanavond. En wel blijven lopen.’ Co is een maestro van de provocatie, maar daarom nog geen hardvochtig mens. Een parvenu is hij ook niet.

'De spelers van AZ zijn normale jongens, niet in de ban van het vedettevirus zoals je dat bij Ajax soms ziet. Als je hier rondloopt, word je er elke dag aan herinnerd dat je geen vedette bent. Wij hebben geen Arena, geen Gelredome. De accommodatie is uit de tijd. Nee, ik word helemaal niet mistroostig van die houten barakken, wel nostalgisch. Ik was hier in 1983 ook al, op de voetbalschool. Ik zat in dezelfde kleedkamer waar ik me nu omkleed. Er is niets veranderd, het is alleen nog vermolmder geworden.

'Het zit ’m niet in de accommodatie. Het succes is gebaseerd op een filosofie, op eenheid van denken. Alles klikt: het management, de technische staf, de medische begeleiding. Wij hebben geen technisch directeur die probeert vliegen af te vangen. De spelers zien dat er eenheid is. En zelf kunnen ze ook wat: er is bij AZ goed doorgeselecteerd.’

Hij heeft het omslachtig over het groepsproces, een van de vele clichés in voetballand. De docent is niet omver te blazen. 'Het groepsproces is voor mij geen cliché en al helemaal geen dood begrip. Joris Mathijsen kon zich over de hele wereld laten opereren. Hij heeft, net als Jan Kromkamp, gekozen voor onze chirurg. Waarom? Die spelers willen contact houden met de groep. De blessure van Joris is een drama. Hij is een geweldige prof, een fijne, normale jongen, sympathiek. En nu voor maanden uitgeschakeld. Het Nederlands elftal kan hij op zijn buik schrijven. Het WK in Duitsland halen wordt erg krap. Intriest.

'Martijn Meerdink is ook zo’n zwaar geblesseerde. Ik heb hem gezegd: “Martijn, jij gaat mee naar Lissabon voor de halve finale van de UEFA Cup. Als beloning.” Hij zit gewoon bij ons in het hotel, ontbijt mee met de groep, draagt dezelfde kleren als de selectie, gaat met de bus mee naar het stadion. Maar ik heb ook gezegd dat ik hem niet als een dooie mus wil zien zitten. Hij moet aan alles meedoen, de bespreking, de videoanalyse, de motivatiesessie. Ook de jongens die geschorst zijn, neem ik mee naar Lissabon. Zo onderbouw je het besef: we doen alles met elkaar.’

In januari van dit jaar maakte Co Adriaanse bekend dat hij aan het einde van het seizoen zou opstappen. Hij wou naar een grote buitenlandse club en, als dat niet kon, naar een club met veel geld. Desnoods in Wit-Rusland. Leo Beenhakker zou zeggen: nog een klappertje maken. Nee, de 57-jarige coach is er nog niet uit. 'Er zijn meerdere aanbiedingen. Ik kon de afgelopen maanden al drie keer weg, maar dan moest ik per direct vertrekken. Dat wil ik niet: ik dien mijn contract uit, zoals het hoort. Ik heb altijd gezegd dat een trainer maximaal drie jaar houdbaar is. Een uitzondering is Heerenveen, maar dat is een heel aparte club. Een sekte eigenlijk, met een eigen volksliedje en keurig publiek. Dat beschermt elkaar.’

In de krant stond dat hij naar FC Porto zou gaan. 'Wat in de krant staat, wordt geloofd door mensen, zelfs door artsen. De avond van de wedstrijd tegen Villarreal kwam een van onze artsen naar mij toe. “Ha Co, gefeliciteerd met Porto.” Ik dacht: hoe komt die man daar nou bij? Dat simpele zielen geloven wat in De Telegraaf staat, alla, maar toch geen chirurg. Het lijkt me een gevaarlijke ontwikkeling.

'Nee, ik zeg niet met welke clubs ik onderhandel. Wat ik wel wil zeggen, is dat de Duitse en Engelse voetbalculturen me het meest aanspreken. Ook omdat ik de talen spreek. Dat is in mijn geval een groot voordeel, ik moet het ook van mijn communicatie hebben. In Duitsland heb je vele mooie clubs. Elk jaar zijn er wel tien die kampioen kunnen worden. Geen mooiweerclubs? Dat maakt mij niet uit. Ik wil wel een klimaat waar je kan trainen.

'Wat als het niet lukt? Dan ga ik een jaartje rondkijken, leren, lezen en reizen. Daar word je een rijper mens van. In 1986 reisde ik met PEC Zwolle door China. Onvergetelijk. In die tijd was het nog bijzonder dat buitenlanders door China toerden, zeker in het binnenland. De Chinezen keken hun ogen uit. Wij waren natuurlijk langer dan de gemiddelde Chinees. Ik weet nog dat de mensen op straat kwamen voelen aan mijn armen. Haar op de armen, dat kenden ze niet. De landschappen die veranderden, gigantische rivieren, een immense spoorbrug, prachtig. Als je in een warenhuis iets kocht, ging het bonnetje aan een knijpertje. Die knijpertjes zoefden door het hele warenhuis heen naar boven, aan een touwtje. Dat ontroerde me zeer.’

Met of zonder voetbal, Co kan de dagen wel vullen. 'Ik heb een huis in de Franse Alpen en een in Spanje. Ik kan genieten van een krantje en terrasje, van reizen en tuinieren. Ja, tuinieren. In Zeist heb ik mijn eigen tuin ontworpen. Met fonteinen, watervalletjes, zitkuilen, allerlei soorten planten. Mooie tuin, hoor. Als je ontslagen wordt, heb je niet de innerlijke rust voor een nutteloos bestaan waarin je niets meer produceert. Maar als je goed afscheid neemt van een club die triomferend heeft gevoetbald, is dat anders.

'Ik heb een contract getekend bij WK Producties als analist op tv. Het contract vervalt op de dag dat ik bij een buitenlandse club teken. Ik vind televisie wel leuk. En ja, ik kan van het analistenbestaan leven. Ik leef heel eenvoudig, geef bijna nooit geld uit. Ik heb een auto van de club, word gekleed door de sponsor, ga zelden uit eten, rook en drink niet, nou dan maak je niet veel op. Ik heb goed verdiend, maar niet exorbitant. Aan de Europese gang van AZ houd ik niets over. Ik krijg de premies die de spelers krijgen, zo staat het in mijn contract. Mijn assistenten krijgen niets. Zij dachten bij de contractbesprekingen: ach, Europa is toch niet in Frage. En dus betaal ik nu zelf de premies voor mijn assistenten. Een kwestie van collegialiteit.'

Drie jaar geleden ging het gerucht dat Co Adriaanse bondscoach van China zou worden. 'Ik was gevraagd, maar het is financieel niet rondgekomen. Een keer bondscoach zijn, het heeft me altijd aangesproken. Als bondscoach kun je onbeperkt winkelen en je bent niet gebonden aan een clubcultuur. Het nadeel is dat je weinig op het veld staat.’

Dat Marco van Basten van het Nederlands elftal een kippenhok heeft gemaakt, kan hij billijken. 'Een aantal internationals was gestopt. Dan heb je een momentum om het abonnement op het Nederlands elftal af te schaffen. Het uitgangspunt van Van Basten is dat de spelers die hij selecteert het echt moeten verdienen en dat ze blij moeten zijn voor Nederland te mogen spelen. Daar sta ik 100 procent achter. Marco wil de spelers persoonlijk leren kennen, hij wil zien hoe ze zich gedragen in de groep. Als iemand hem niet bevalt omdat hij zich in de groep niet gedraagt, is het over en uit. Hij zal het zelf niet zeggen, maar Patrick Kluivert wil hij er niet meer bij. En Clarence Seedorf en Edgar Davids ook niet. Dat zijn ongeleide projectielen, wel goeie spelers, maar niet volledig radiografisch bestuurbaar. De batterijen willen weleens uitvallen en dan gaan de heren hun eigen wedstrijdje spelen. Van Basten heeft het beeld geschapen van een fijne groep, van frisse Hollandse jongens die graag willen. Prima, toch?

'Een coach moet altijd de baas zijn. Ik heb moeilijke jongens gehad, om er maar een te noemen: Barry van Galen. Wij zijn geen vrienden, maar er is wel respect. Van Galen is een geniale voetballer en genialiteit grenst aan gekte. Een enkele keer moet je als coach een beetje marchanderen. Zoals na de wedstrijd tegen Villarreal. Barry Opdam wordt weggestuurd: twee keer geel. Er volgt een scrimmage. In de mêlee van spelers gaat Van Galen bewust op de enkel van José Mari staan in de hoop dat die hem een schop zal geven. En dat doet Mari dus. Niet sportief van Barry, maar hij heeft ons wel gered. Met elf tegen tien hadden we de wedstrijd verloren. Ik heb het gedrag van Van Galen nabesproken in de groep. Barry zei: “Als ik ook van het veld was gestuurd, had ik hier niet meer gestaan, dan had je me ontslagen.” Dat had hij goed gezien.’

Eén keer in de week gaat Co Adriaanse naar het verpleeghuis. 'Mijn moeder is aan het dementeren. Ik zie hoe pijnlijk het is voor mijn vader die elke dag van 11 uur tot 4 uur op bezoek komt. Je kent je ouders als krachtige mensen die altijd een voorbeeld voor je zijn geweest en dan zie je zo’n treurig einde aan een leven. Als ik over de afdeling van mijn moeder loop, vraag ik me soms af of het wel zinvol is om zo oud te worden. Sommige patiënten zijn vastgebonden omdat er te weinig personeel is. Dat is voor mij verdriet. Topsporters komen maar zelden in aanraking met mensen in verpleeghuizen en gevangenissen, met burgers die creperen van de armoede. Ze zijn er wel. Wij verkeren aan de zonnige kant van het leven, tussen gezonde jonge jongens en hossende sponsors. Het leed om je heen moet je ook willen zien.

'Ik heb altijd PvdA gestemd. De saamhorigheid in Nederland staat behoorlijk onder druk. We accepteren elkaar niet meer. Er wordt meteen gescholden en geknokt. Iedereen wil voor eigen rechter spelen. Gevolg: steeds meer mensen staan met de rug naar de samenleving toe. Het kerngevoel is een gevoel van bedreiging. De vreemdeling wordt daar als eerste op afgerekend. Ik voel dat ook in Alkmaar heel sterk, in de sociale onderlagen wordt enorm discrimerend gesproken.’

Hoe vergiftigd zou het geschenk AZ voor Louis van Gaal zijn? Zoals altijd heeft Co het antwoord klaar. 'Met Louis is de best mogelijke trainer binnengehaald. Het zal moeilijk worden om mijn prestaties te overtreffen. Elke trainer wordt vergeleken met zijn voorganger. Maar ik vind het heel moedig van Louis dat hij dit aanpakt. Het bewijst dat hij een groot trainer is die lef heeft.’

Door Hugo Camps